Τεύχος 26

- On the road to nowhere - Θέσεις για την κρίση
(μετάφραση από το γερμανικό περιοδικό Wildcat #90, καλοκαίρι 2011)

- Γιατί οι μηχανές δεν παράγουν αξία

- ο κόσμος το ‘χε τούμπανο...

- κοινωνικά στρώματα στην κατρακύλα
από τη σχετική απο-προλεταριοποίηση στην επανα-προλεταριοποίηση των κατώτερων τάξεων

On the road to nowhere - Θέσεις για την κρίση

μετάφραση από το γερμανικό περιοδικό Wildcat #90, καλοκαίρι 2011

1) Πόλωση και διάσπαση

Σε όλες τις κρίσεις του καπιταλισμού οι συσχετισμοί δύναμης άλλαζαν καταρχάς εις βάρος της εργατικής τάξης. Ακόμα και σήμερα η όξυνση τραβιέται μέχρι τα άκρα (η εργασία εντατικοποιείται, οι πραγματικοί μισθοί πέφτουν, οι κοινωνικές μεταβιβάσεις περικόπτονται). Βιώνουμε τη μεγαλύτερη αναδιανομή από κάτω προς τα πάνω στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αυτή η αναδιανομή όμως δεν εξελίσσεται μόνο σαν ακραία πόλωση μεταξύ των "πολύ πλουσίων" και των "φτωχών", η κρίση (της πολιτικής) βαθαίνει επίσης τις διαφορές στο εσωτερικό της τάξης και προωθεί την απομόνωση.

2) Ανατροπές

Σε τέτοιες ιστορικές στιγμές όμως προσδιορίζονται εκ νέου και οι κοινωνίες. Η παγκόσμια κρίση έχει διαφωτίσει πολλούς ανθρώπους για την ουσία του καπιταλισμού, των κρατών, των τραπεζών κτλ. και απονομιμοποεί τον καπιταλισμό. Νέοι παίκτες παίρνουν συνειδητά την πρωτοβουλία να γίνουν υποκείμενα της ιστορίας τους και συγχρόνως όλης της ανθρώπινης ιστορίας. Οι εξεγέρσεις στη Βόρεια Αφρική είναι η κορυφή των παγκόσμιων αγώνων. Έχουν εμπνεύσει ήδη κινήματα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ - και μεσοπρόθεσμα έχουν ανατρέψει δύο θεμέλιους λίθους του παγκόσμιου καπιταλισμού: το φτηνό πετρέλαιο και την ανακύκλωση των "πετροδολαρίων" στις παγκόσμιες χρηματαγορές [1].

3) Κραχ ή στασιμότητα;

Η τωρινή κρίση μπορεί να συγκριθεί σε εξέλιξη, εμβέλεια και ιστορική σημασία με τη μακρά ύφεση (long depression) του 1873-1896. Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα η οικονομία δεν υποχωρούσε συνεχώς, υπήρχαν και περίοδοι οικονομικής ανάπτυξης. Αυτές όμως δεν κατάφεραν να αντισταθμίσουν την αρχική κατάρρευση και διακόπτονταν συνεχώς από υποτροπές. Από τότε που ξέσπασε η κρίση το 1973 ("πετρελαϊκή κρίση") τα ποσοστά συσσώρευσης πέφτουν και η ανεργία αυξάνει, η παγκόσμια κατάρρευση μετά την κρίση του 2007 είναι η μετάβαση προς την οικονομική στασιμότητα. ΄Ολα τα συστατικά μέρη του καπιταλισμού βρίσκονται σε αμφισβήτηση: τράπεζες, τεχνολογία, συστήματα πρόνοιας, πολιτική αντιπροσώπευση, νομισματικό σύστημα, παραγωγή ενέργειας. Η "Fukusima" δείχνει σε όλους ότι η καπιταλιστική παραγωγή ενέργειας απειλεί ακόμη και τον ίδιο τον πλανήτη. Το 1972 στο ξεκίνημα της κρίσης το Κλαμπ της Ρώμης είχε αρνηθεί τα αιτήματα της εργατικής τάξης για οικολογικά όρια. Με την ανάπτυξη ο καπιταλισμός μπορούσε να αποφεύγει συνεχώς τους "αγώνες για την κατανομή του εθνικού πλούτου". Σήμερα τα "όρια της ανάπτυξης" έχουν μετατραπεί σε όρια του καπιταλισμού.

4) Η αλυσίδα συναρμολόγησης άλλαξε τον πλανήτη

Στην περίοδο της μακράς ύφεσης 1873-1896 αναπτύχθηκε αυτό που σήμερα γενικά καταλαβαίνουμε ως "καπιταλισμό": βιομηχανική παραγωγή μακρόβιων προϊόντων μαζικής κατανάλωσης (ραπτική μηχανή, ηλεκτρική σκούπα, αυτοκίνητο, ψυγείο...). Οι κλάδοι της χημικής και ηλεκτρικής βιομηχανίας ή οι όμιλοι ως χαρακτηριστικές οργανωτικές μορφές του κεφαλαίου προέκυψαν σ' αυτή τη φάση. Το πετρέλαιο και το ρεύμα αντικατέστησαν το κάρβουνο και τον ατμό σαν κύριες πηγές ενέργειας. Επίσης σ' αυτή την περίοδο ιδρύθηκαν η σοσιαλδημοκρατία και τα (βιομηχανικά) συνδικάτα. Και οι αποικιακές δυνάμεις κατέστρεψαν την οικονομία της τότε περιφέρειας (κυρίως σε Κίνα και Ινδία) σε τέτοιο βαθμό που το αποτέλεσμα ήταν ένας λιμός με εκατομμύρια νεκρούς - κάτι που θεωρείται η στιγμή γέννησης του "Τρίτου Κόσμου".
Η ουσιαστική καινοτομία ήταν η αλυσίδα συναρμολόγησης, οι μηχανικοί την αποκαλούσαν "χαλινάρι των αγροτών", διότι μ' αυτήν μπόρεσαν να αντικαταστήσουν τους ειδικευμένους χειρωνάκτες εργάτες με μετανάστες και "διαθέσιμους" αγροτές. Μ' αυτήν προέκυψε ένας τεράστιος παραγωγικός συνδυασμός από δαπάνη εργασίας και συσσώρευση της πραγμοποιημένης εργασίας μέσω των μηχανών, που έχει αγγίξει όλον τον πλανήτη. Τα τρόφιμα της εργατικής τάξης μπορούσαν να παράγονται τόσο φτηνά όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία και σφράγισαν την "καταναλωτική κοινωνία" στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα (τρόφιμα, υφάσματα, ύστερα οικιακές συσκευές και τελικά αυτοκίνητο - σχεδόν όλα τα εμπορεύματα που αγοράζουμε σήμερα παράγονται βιομηχανικά).

5) Τα στάδια του φορντισμού

Η διαδρομή του φορντισμού δεν ήταν με κανένα τρόπο τόσο σχεδιασμένη αλλά αποτέλεσμα σκληρών αγώνων. Ο βιομήχανος Φορντ δεν ανεχόταν συνδικαλιστικές οργανώσεις στο εργοστάσιο, χρησιμοποιούσε ρουφιάνους και τραμπούκους, ενώ απαγόρευε στους εργάτες του ακόμα και να μιλάνε μεταξύ τους. Όλοι περιέγραφαν το μεγαλύτερο τότε εργοστάσιο της Ford στο River Rouge ως "μεγάλο στρατόπεδο συγκέντρωσης που βασίζεται στο φόβο και τη σωματική βία". Τη δεκαετία του '30 εργατικές ανταρσίες και καταλήψεις εργοστασίων στις ΗΠΑ έβαλαν τέλος στο αυταρχικό σύστημα της μαζικής παραγωγής στη γραμμή συναρμολόγησης. Αναγνώριση και ενσωμάτωση των συνδικάτων, πραγματικές μισθολογικές αυξήσεις προσανατολιζόμενες στην αύξηση της παραγωγικότητας, εγγυήσεις διατήρησης των θέσεων εργασίας, συνέχιση καταβολής του μισθού σε περίπτωση ασθενείας, συντάξεις κτλ. έβαλαν μετά το τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου τη βάση για τη σύντομη φάση του "κεϋνσιανού φορντισμού". Οι πρόοδοι στην παραγωγικότητα επιτεύθχηκαν μέσα από τον "επιστημονικό" διαμελισμό της εργασιακής διαδικασίας, την επιβολή εργασιακών ρυθμών που ενσωματώνονταν στις μηχανές και την εντατικοποίηση της εργασίας.
Μέσα σε δύο δεκαετίες αυτό το μοντέλο υπονόμευσε τη διεθνή του βάση, Ιαπωνία και Γερμανία έγιναν σοβαροί ανταγωνιστές των ΗΠΑ κάτι που διέλυσε τα νομισματικά θεμέλια. Το νομισματικό σύστημα που βασιζόταν στη σύνδεση του χρυσού με το δολάριο με σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες άρχισε να κλονίζεται και τελικά κατέρρευσε οριστικά το 1971 (στμ: αποσύνδεση του δολαρίου από τον χρυσό, διάλυση της συμφωνίας του Bretton Woods). Ακριβώς όμως εκείνα τα χρόνια αυξήθηκαν πολύ οι εργατικοί αγώνες, οι οποίοι δεν απαιτούσαν μόνο περισσότερο μισθό και λιγότερη εργασία, αλλά στρέφονταν και ενάντια στον ίδιο τον πυρήνα της "εργοστασιακής πειθαρχίας". Από την πολύχρωμη τάξη των "ανειδίκευτων εργατών με αγροτική καταγωγή" προέκυψε για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία μέσα στους μαζικούς εργατικούς αγώνες (που αλληλοενισχύονταν με τους αντι-αποικιακούς αγώνες στον παγκόσμιο "Νότο" και το νεολαιίστικο κίνημα), ένα παγκόσμιο υποκείμενο με βαθιά περιεχόμενα ισότητας. Αυτοί οι εκτενείς αγώνες στο εργοστάσιο και την κοινωνία, στο κέντρο των οποίων βρισκόταν ο πολυεθνικός εργάτης της γραμμής συναρμολόγησης, διέρηξαν το συνδυασμό της αλυσίδας συναρμολόγησης με την εργατική τάξη (και την αναπαραγωγή της).

6) Κρίση υπερσυσσώρευσης

Το κεφάλαιο προσπάθησε να ξεπεράσει την κρίση μέσα από μια ριζική αναδιάρθρωση των αγορών εργασίας και της ίδιας της εργασιακής διαδικασίας, με σκοπό να διαλύσει κάθε συλλογικό υποκείμενο. Το εργατικό προσωπικό διασπάστηκε μέσω της επισφάλειας και της μετεγκατάστασης μονάδων παραγωγής, μεγάλα εργοστάσια διαμελίστηκαν, η δανεική εργασία και οι "άτυπες συνθήκες απασχόλησης" επεκτάθηκαν, συστήματα κοινωνικής ασφάλισης ιδιωτικοποιήθηκαν κ.ο.κ.
Τη δεκαετία του '70 το κεφάλαιο προσπάθησε να περικυκλώσει τα μεγάλα εργοστάσια μέσα από την αυτοματοποίηση και τον "εξανθρωπισμό της εργασίας" και να κάνει τις επιχειρήσεις να επενδύσουν μέσα από επιδοτήσεις και φορολογικές ελαφρύνσεις. Πρώτα απ' όλα διευρύνθηκαν οι παροχές του κοινωνικού κράτους. Όλα αυτά οδήγησαν σε μεγάλα κρατικά χρέη αλλά δεν έφεραν αποτέλεσμα. Οι μισθοί και οι απαιτήσεις των εργατών ανέβαιναν κι άλλο, ενώ οι επενδύσεις παρέμεναν απούσες.
Με τη "δεύτερη πετρελαϊκή κρίση" στα τέλη της δεκαετίας του '70 άρχισε η "μεγάλη επιβράδυνση" (μεγάλες αυξήσεις επιτοκίων, περικοπές στις κοινωνικές παροχές, το τέλος των σχεδίων εξανθρωπισμού της εργασίας). Παραδόξως η "μονεταριστική αλλαγή" (που συμβολίζεται με την αναλήψη της εξουσίας από Ρήγκαν και Θάτσερ) οδήγησε στην έκρηξη της συνολικής προσφοράς χρήματος στην οικονομία και στο κρατικό χρέος.
Παρ' όλα τα μέτρα τα ποσοστά συσσώρευσης (στμ: δηλ. των επενδύσεων) υποχωρούσαν συνεχώς από τις αρχές της δεκαετίας του '70, και οι καπιταλιστές αναζητούσαν άλλες "μορφές επένδυσης". Ένα μέρος τους προχώρησε στη μετεγκατάσταση της παραγωγής σε "χώρες με φθηνούς μισθούς", ενώ όλο και πιο πολλοί κατέφευγαν σε χρηματιστηριακές συναλλαγές. Αυτήν τη σχέση της κρίσης εκμετάλλευσης με τις αυξανόμενες χρηματιστηριακές ροές την αντιλαμβανόμαστε ως "κρίση υπερσυσσώρευσης". Οι φάσεις που ακολούθησαν έκτοτε ήταν μόνο ένας μετασχηματισμός της παραπάνω κρίσης.

7) '80s - η δεκαετία που άλλαξε τα πάντα

Η καπιταλιστική αντεπίθεση προχώρησε μόνο επειδή μπόρεσε να βασιστεί σε συμπεριφορές από τα κάτω: φυγή από την εργασία, εναλλακτική οικονομία, αγορά μετοχών κτλ. Στα τέλη του '70 με αρχές του '80 η μεγάλη κρίση είχε απειλήσει τον καπιταλισμό. Όμως η δεκαετία του ΄80 έγινε το σημείο αλλαγής: η αποτυχία της ιρανικής επανάστασης, το πραξικόπημα στην Τουρκία, η ήττα της απεργίας των βρετανών ανθρακορύχων... Στα τέλη της δεκαετίας του '80 "όλα" ήταν διαφορετικά σε σχέση με την αρχή της. Ακόμη και η άλλοτε ριζοσπαστική Αριστερά είχε παραιτηθεί από αντιλήψεις περί ισότητας και κοινοτισμού και είχε αναπηδήσει με χαρά στο τρένο του μεταμοντέρνου ατομικισμού ή στον αντιγερμανικό ενθουσιασμό για την κεντρική πολιτική στη χειρότερη μορφή της (π.χ. τον πόλεμο στο Ιράκ το 1991). Αυτή η Αριστερά ερμήνευσε εξ αρχής την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ όχι σαν αναχώρηση από τον αριστερό δογματισμό/σταλινισμό, αλλά σαν μια επιπλέον ήττα των ιδεών περί ισότητας (στμ: στροφή προς τα δεξιά).
Λίγο πριν είχε επικρατήσει μια νέα νομισματική πολιτική. Ο νέος επικεφαλής της αμερικανικής εκδοτικής τράπεζας Fed, ο Greenspan, απέκρουσε το τραπεζικό κραχ στις ΗΠΑ το 1987 με μια πολιτική χαμηλών επιτοκίων, η οποία εξασφάλιζε ότι οι τιμές των μετοχών και άλλων χρηματικών επενδύσεων δεν θα έπεφταν κάτω από ένα ορισμένο επίπεδο. Το λεγόμενο Greenspan put ήταν το αντίστοιχο της κεϋνσιανής ακαμψίας των μισθών προς τα κάτω - και δημιούργησε "κέρδη χωρίς επενδύσεις".

8) Πιστωτική επέκταση και πληθωρισμός μετοχών

Από τα μέσα της δεκαετίας του '90 η λεγόμενη "πραγματική οικονομία" αναπτυσσόταν μόνο εξαιτίας της επέκτασης του δανεισμού. Πρώτα απ' όλα με την ιντερνετική φούσκα την οποία ο Greenspan μετέτρεψε σε μια φούσκα ακινήτων (Great Bubble Transfer). Το σκάσιμό της γέννησε την τωρινή κρίση. Μέχρι σήμερα αυτός ο συνδυασμός κρίσης ακινήτων και κρίσης τραπεζών δεν έχει λυθεί ούτε στην Ιρλανδία ούτε σε Ισπανία, Μεγάλη Βρετανία ή ΗΠΑ.
Κι αυτή τη φορά το τέλος της ύφεσης επιτεύχθηκε μέσα από τη συνειδητή δημιουργία μιας φούσκας μετοχών. Ο συνδυασμός της πολιτικής των μηδενικών επιτοκίων και της αγοράς κρατικών ομολόγων (χαρακτηριζόμενος ως Quantitative Easing) δεν σκοπεύει όπως υποστηρίζεται δημόσια, να παροτρύνει τις τράπεζες μέσω φτηνού χρήματος σε περισσότερες χορηγήσεις δανείων, αλλά αντίθετα στο να ανεβάσει τις τιμές στις αγορές χρεωγράφων και έτσι να σταθεροποιήσει την αγορά ομολόγων. Αυτός ο συνδυασμός πέτυχε την επιβίωση των τραπεζών και τους έδωσε τα μέσα να δημιουργήσουν ξανά τεράστια κέρδη. Ορισμένοι βιομηχανικοί κλάδοι ανέκαμψαν πάλι.

9) Στο κέντρο της κρίσης των κρατικών χρεών βρίσκονται οι τράπεζες

Μέσα από τη φυγή του κεφαλαίου σε χρηματιστηριακές συναλλαγές ο χρηματοοικονομικός κλάδος αναπτύχθηκε δυσανάλογα από τη δεκαετία του '70. Το 1947 στις ΗΠΑ το μερίδιο του χρηματοοικονομικού τομέα (τράπεζες και ασφαλιστικές) ήταν στο 2,5% του ΑΕΠ, στις αρχές της δεκαετίας του '80 στο 5%, ενώ από το 2000 βρίσκεται στο 8% του ΑΕΠ. (Το ποσοστό της βιομηχανικής παραγωγής έπεσε από 25% το 1947, σε 20% το 1980 και από το 2007 μεταξύ 11-12% του ΑΕΠ). Το μερίδιο του χρηματοπιστωτικού τομέα σε όλα τα επιχειρηματικά κέρδη μέσα στις ΗΠΑ βρισκόταν στο τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου περίπου στο 10%, το 2002 στο 40% και το πρώτο εξάμηνο του 2009 στο 28%. (Σύγκριση: σύμφωνα με στατιστικές του γερμανικού κράτους οι τράπεζες στη Γερμανία δημιούργησαν το 18,5% όλων των κεφαλαιακών κερδών). Ο χρηματοπιστωτικός κλάδος είναι ο πιο υπερσυσσωρευμένος κλάδος του σημερινού καπιταλισμού.
Το 2007/2008 το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα βρέθηκε μπροστά στην άβυσσο. Για τη διάσωσή του τα κράτη ξόδεψαν κατά το 2008/2009 τουλάχιστον το 18% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Έτσι μπόρεσαν να αποτρέψουν το κραχ - όμως έχουν βουλιάξει σε ιστορικά πρωτόγνωρα χρέη. Παρόλ' αυτά πολλές τράπεζες παραμένουν αφερέγγυες και επιβιώνουν μόνο τεχνητά μέσω των τεράστιων ενέσεων κεφαλαίου ("Zombiebanks"). Ένα σημαντικό μέτρο στήριξης των τραπεζών είναι ότι αυτές κερδίζουν λαμπρά από τα χρέη που έχουν αναλάβει τα κράτη για τη διάσωσή τους. Αν ένα κράτος κηρύξει πτώχευση, τότε κάποιες τράπεζες θα καταρρεύσουν. Γι' αυτό το λόγο ΔΝΤ, ΕΕ, ΗΠΑ, Κίνα και οι εκδοτικές τράπεζές τους κάνουν τα πάντα για να αποτρέψουν μια κρατική χρεοκοπία. Οι παραπάνω προστατευόμενες τράπεζες απειλούνται από δύο κινδύνους: από ένα bank run (ο κόσμος χάνει την εμπιστοσύνη του και σηκώνει τα λεφτά του) ή από το πάγωμα της διατραπεζικής αγοράς (οι τράπεζες χάνουν την εμπιστοσύνη μεταξύ τους και δεν δανείζονται πια χρήματα). Και τα δύο γεγονότα διαμόρφωσαν την εξέλιξη της κρίσης κατά το 2007/2008 όπως και τα τωρινά προβλήματα γύρω από την λεγόμενη "κρίση του ευρώ".

10) Κρίση της ΕΕ

Η κρίση των κρατικών χρεών έγινε ευδιάκριτη το Νοέμβριο του 2009 στο Ντουμπάι, αλλά από το 2010 ξεδιπλώνεται στην ευρωπαϊκή περιφέρεια. Οι χτυπητές ανισορροπίες στο χώρο του ευρώ, οι οποίες έχουν λειτουργήσει πολύ καλά για την εξαγωγική οικονομία της Γερμανίας, οδηγούν τα κράτη της ευρωπαϊκής περιφέρειας σε χρεοκοπία. Η επαναλαμβανόμενη σε σύντομα διαστήματα "κρίση του ευρώ" δεν είναι μια νομισματική κρίση (μέχρι στιγμής το ευρώ είναι πιο σταθερό από το γερμανικό μάρκο, μάλιστα συγκριτικά με το δολάριο είναι υπερτιμημένο, η σημασία του ως αποθεματικό νόμισμα αυξάνει), αλλά μια κρίση των ευρωπαϊκών τραπεζών, της πολιτικής και της ίδιας της ΕΕ. Εδώ η κατασκευή της ΕΕ οξύνει την κρίση, αφού δεν προβλέπει καμιά κοινή κοινωνική και δημοσιονομική πολιτική, ενώ η ΕΚΤ αποφασίζει ανεξάρτητα για τη νομισματική πολιτική και έχει ως στόχο μόνο τη σταθερότητα του ευρώ. Γι' αυτό το λόγο η κρίση έγινε αντικείμενο διαχείρισης από τις "σκιώδεις κυβερνήσεις των Βρυξελών" και μετατράπηκε σε μια "διαρκή κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη διάσωση του ευρώ". Το κύριο φορτίο όμως το σήκωσε η ΕΚΤ, η οποία έσωσε τις τράπεζες αγοράζοντας τους άχρηστους τίτλους τους και αγόρασε κρατικά ομόλογα των υπερχρεωμένων κρατών (πρόκειται για μια ρήξη ενός ταμπού από την πλευρά της ΕΚΤ) θέτοντάς τα ταυτόχρονα υπό καθεστώς πίεσης. Κυρίως όμως προσπαθεί μέσω της πολιτικής της για τα επιτόκια να αποτρέψει την κατάκτηση υψηλότερων μισθών από τη μεριά των εργατών.

11) ΗΠΑ - ο ηγεμόνας καταρρέει

Η περιφέρεια της Ευρώπης ήταν απλά ο αδύνατος κρίκος στην αλυσίδα, η ευρωκρίση είναι μόνο η αρχή για τον επόμενο γύρο. Στο μεταξύ η κρίση εστιάζει στις ΗΠΑ. Στις 16.5.2011 το κρατικό χρέος των ΗΠΑ ξεπέρασε το ανώτατο νομικό όριο των 14,3 τρισ. δολαρίων. Με κάποια κόλπα η αμερικανική κυβέρνηση μπόρεσε να κάνει ζαβολιές μέχρι τις 2 Αυγούστου, όταν το Κονγκρέσο αύξησε το ανώτατο όριο, αλλιώς οι ΗΠΑ θα απειλούνταν με αδυναμία πληρωμών. Τέλη Ιούνη έληξε η δεύτερη και τελευταία φάση του Quantitative Easing, επομένως τα επιτόκια μπόρεσαν να ανέβουν και η κρίση των ακινήτων να επιδεινωθεί εκ νέου (ήδη μιλάνε για "double dip στην αμερικανική αγορά κατοικιών"). Μέχρι σήμερα οι ΗΠΑ κατάφερναν να κερδίζουν από την κρίση καθ' όσον τεράστια ποσά έρρεαν στα "ασφαλή λιμάνια των ΗΠΑ" και ήταν σε θέση να πουλούν τα κρατικά τους ομόλογα σε πολύ χαμηλά επιτόκια. Αν τα επιτόκια ανέβουν, η φούσκα των αμερικανικών κρατικών ομόλογων θα μπορούσε να σκάσει και το ηγετικό νόμισμα δολάριο να καταρρεύσει. Έτσι το πρώτο πραγματικά παγκόσμιο ηγετικό νόμισμα θα οδηγείτο σε κατάρρευση. Ο Κέυνς προειδοποίησε κάποτε ότι δεν υπάρχει καλύτερο μέσο για την κατάρρευση μιας κοινωνικής τάξης από το να καταστρέψεις το νόμισμά της...

12) Παγκόσμιες τεκτονικές μετατοπίσεις

Για πρώτη φορά στην ιστορία του καπιταλισμού ένα ηγεμόνας καταρρέει χωρίς να τον αντικαθιστά κάποιος νέος [2]. Η ηγεμονία βασίζεται πάντα στο γεγονός ότι κάποιο όφελος απομένει και για την περιφέρεια. Οι παγκόσμιες εξεγέρσεις ξεκινάνε από τη διαπίστωση ότι κάτι τέτοιο έχει τελειώσει.
Τα κράτη BRIC (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα) αμφισβητούν βέβαια την ηγεμονική θέση των ΗΠΑ, όμως μέχρι σήμερα κάθε νέος ηγεμόνας διεύρυνε πάντα την παραγωγική συνεργασία και τη βιομηχανική βάση με ένα νέο μοντέλο συσσώρευσης. Ένα τέτοιο μοντέλο δε φαίνεται στον ορίζοντα εδώ και 40 χρόνια, αφού ο Τογιοτισμός ήταν ένα αντίγραφο του φορντισμού που βασιζόταν μόνο στη "βελτιστοποίηση" και στη μείωση του κόστους. Έτσι και το κινέζικο μοντέλο είναι απλά μια κόπια αυτής της κόπιας.
Στον τελευταίο κύκλο καπιταλιστικής ανάπτυξης η "χειμέρικα" (στμ: η αλληλεξάρτηση ΗΠΑ και Κίνας) οδήγησε σε μια σταθερή παγκόσμια οικονομική μεγέθυνση. Όμως αυτή η συμβίωση των διψήφιων ποσοστών ανάπτυξης /τεράστιων εξαγωγικών αποθεμάτων από τη μεριά της Κίνας και του μπουμ των ακινήτων/τεράστιων ελλειμμάτων από τη μεριά των ΗΠΑ έχει σπάσει. Οι ΗΠΑ δεν μπορούν πια να παίξουν το ρόλο του παγκόσμιου αγοραστή (οι υψηλές δαπάνες της τραπεζικής διάσωσης και το υψηλό ιδιωτικό χρέος πρέπει να αποπληρωθούν - ενώ ταυτόχρονα η κατανάλωση δεν μπορεί να αυξηθεί!).
Οι σημερινές προσπάθειες επίλυσης της κρίσης τορπιλίζονται αμοιβαία. Το Quantitative Easing της αμερικανικής Fed (στμ: ο συνδυασμός της πολιτικής των μηδενικών επιτοκίων και της αγοράς κρατικών ομολόγων) προκάλεσε μια τεράστια υπεραφθονία χρήματος. Αυτό το χρήμα που αναζητά επενδύσεις έχει οδηγήσει σε μεγάλες αυξήσεις τιμών για πρώτες ύλες και τρόφιμα, δηλαδή σε φούσκες στις υπό ανάπτυξη χώρες (ακόμη και στον κλάδο του ίντερνετ). Ο βραζιλιάνος υπουργός οικονομικών μίλησε ήδη για "νομισματικό πόλεμο". Τα προγράμματα λιτότητας στην ευρωπαϊκή περιφέρεια και τα νέα εξαγωγικά ρεκόρ της Γερμανίας οξύνουν πολύ τις παγκόσμιες ανισορροπίες (μέχρι τώρα οι γερμανικές εξαγωγές κατευθύνονταν κυρίως στην ΕΕ, τώρα όλο και πιο πολύ στα κράτη BRIC).

13) Η κατάσταση στη Γερμανία

Ο ισχυρός εξαγωγικός προσανατολισμός της γερμανικής οικονομίας εξηγεί τόσο την έντονη πτώση του 2009 όσο και τη γρήγορη ανάκαμψη του 2010. Ειδικά το κινεζικό οικονομικό πρόγραμμα ντόπαρε τη γερμανική οικονομία: το 2010 οι γερμανικές εξαγωγές προς την Κίνα αυξήθηκαν κατά 40%.
Επιπλέον η Γερμανία κατάφερε να κερδίσει τόσο από την "κρίση του ευρώ" όσο και από την παγκόσμια κρίση, και να πουλήσει τα κρατικά της ομόλογα σε πολύ χαμηλά επιτόκια.
Μέσα από νέα εξαγωγικά ρεκόρ και τα προγράμματα σταθεροποίησης της οικονομίας ("εργασία εκ περιτροπής", "επιδότηση για απόσυρση αυτοκινήτων") η αγορά εργασίας και οι μισθοί των βασικών ομάδων εργαζομένων εξελίχθηκαν έτσι ώστε να περάσει η προπαγάνδα που ισχυρίζεται ότι η Γερμανία βγαίνει πιο δυνατή μέσα από την κρίση. Στην πραγματικότητα όμως τα εισοδήματα των εμπλεκόμενων με τα μέτρα Hartz IV ανέργων μειώθηκαν περαιτέρω, η δανεική εργασία διερύνθηκε και οι σχετικά καλά αμοιβόμενες βιομηχανικές θέσεις εργασίας αντικαταστάθηκαν από "δουλειές στον τριτογενή τομέα" ( η λεγόμενη "διαρθρωτική αλλαγή" ενισχύθηκε).
Η ανάκαμψη εξαρτάται αποκλειστικά από τις εξαγωγές - όμως η παγκόσμια ζήτηση παραμένει στάσιμη ξανά.

14) Κρίση της πολιτικής

"Η τάξη των καπιταλιστών δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τους επίσημους πολιτικούς θεσμούς με τους οποίους ασκεί την κυριαρχία της. Για να υπάρξει, χρειάζεται τη μεσολάβηση ενός επίσημου πολιτικού επιπέδου..."
(Mario Tronti, Εργάτες και Κεφάλαιο)

"Παγκοσμιοποίηση, δημοκρατία και εθνικό κράτος είναι ασυμβίβαστα μεταξύ τους. Συγχρόνως μπορούμε να έχουμε το πολύ δύο από αυτά. ... Αν θέλουμε δημοκρατία μαζί με παγκοσμιοποίηση, πρέπει να παραμερίσουμε το εθνικό κράτος".
(Dani Rodrik, Τι μπορεί να μάθει η παγκόσμια οικονομία από την περίπτωση της ελλάδας - 11.5.2011)

Η κυρίαρχη πολιτική διαβρώνεται, αφενός εξαιτίας της απονομιμοποίησης λόγω της παγκόσμιας κρίσης, αφετέρου επειδή η πολιτική προσπαθεί μόνο να κερδίσει χρόνο από εγχείριση σε εγχείριση, προκειμένου να αναβάλλει το κραχ. Η τάξη των πολιτικών είναι πολύ τσακωμένη (μέσα στις κυβερνήσεις, στις εκδοτικές τράπεζες, και έπειτα εκδοτικές τράπεζες εναντίον κυβερνήσεων)... και αδυνατίζει (οι πολιτικοί λιποτακτούν σωρηδόν όχι μόνο στη Γερμανία), στο Βέλγιο εδώ και πάνω από ένα χρόνο δεν μπορούν να σχηματίσουν κυβέρνηση, η συμμετοχή στις εκλογές μειώνεται παντού, η "εμπιστοσύνη στους πολιτικούς" βρίσκεται παντού σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα κ.ο.κ.
Αυτή η "κρίση της πολιτικής" γίνεται ιδιαίτερα σαφής μέσα στην ΕΕ. Η "διαρκής κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη διάσωση του ευρώ" από τις "σκιώδεις κυβερνήσεις των Βρυξελών" δεν μπορεί πλέον "να εξηγηθεί εύκολα στους ψηφοφόρους", γι' αυτό ήδη κάποιες κυβερνήσεις έπεσαν. Τις τελευταίες εβδομάδες και μήνες οι "πλατείες" έχουν επαναστατήσει παντού ενάντια σε αυτό το άκαμπτο "πολιτικό εποικοδόμημα" που δεν έχει αναφορά σε μια κοινωνική βάση.

15) Η τελευταία υπερδύναμη είναι η εργατική τάξη!

"Η καταστροφή του αστικού κράτους σημαίνει την καταστροφή της εξουσίας των καπιταλιστών. Σε αντίθεση όμως με τους καπιταλιστές η εργατική τάξη υφίσταται ανεξάρτητα από τα θεσμοθετημένα επίπεδα των οργανώσεών της". (Mario Tronti)

Ο τρόπος συσσώρευσης που επικεντρωνόταν γύρω από την αλυσίδα συναρμολόγησης και το εργοστάσιο οδηγείται στο τέλος του επειδή τα αποθέματα του εργατικού δυναμικού εξαντλούνται. Στις καπιταλιστικές μητροπόλεις μόνο ένα μικρό ποσοστό εργάζεται ακόμη στη γεωργία. Με την Ινδία και την Κίνα άνοιξαν τα τελευταία μεγάλα ντεπόζιτα της παγκόσμιας εργατικής δύναμης. Στην Κίνα ο μισός πληθυσμός ζει ήδη σε πόλεις.
Στους παγκόσμιους αγώνες, των οποίων το κρίσιμο μέτωπο για την ώρα εξελίσσεται στις αραβικές χώρες, μπορούμε να αναγνωρίσουμε έξι γραμμές στις οποίες αρχίζει να κινείται μια παγκόσμια εργατική τάξη:

α) Από την εποχή των μετωπικών επιθέσεων των Θάτσερ και Ρήγκαν η κυρίαρχη τάξη είχε αποκτήσει την εμπειρία ότι όσο χτυπιέται η εργατική τάξη τόσο πιο χαμηλά μπορεί να κρατηθεί (οι ΗΠΑ ονόμασαν Σοκ και Δέος τη διεξαγωγή του πολέμου από τις 11.9.2001). Τώρα κάτι τέτοιο έχει περάσει: Η καταστολή οδηγεί πάλι στον πολλαπλασιασμό της αντίστασης! Τα αφεντικά είχαν την εμπειρία ότι μπορούν να εκμεταλλευθούν την εργατική τάξη τόσο περισσότερο όσο τη διασπούν. Τώρα όμως η αντίσταση ξεκινάει από τα επισφαλή τμήματα της εργατικής τάξης. Είναι αγώνες για αξιοπρέπεια, υψηλότερους μισθούς, ενάντια στη διαφθορά, για τη φυγή των πολιτικών!

β) Ήδη από το φθινόπωρο του 2007 μέχρι και τα μέσα του 2008 ξεκίνησαν σε περισσότερες από 38 χώρες κινήματα ενάντια στην κρίση. Οι εξεγέρσεις π.χ. σε Καμερούν, Αϊτή, Μπουρκίνα Φάσο, Γκαμπόν, Ονδούρα, Μαρόκο, Τυνησία και Αίγυπτο (αποκαλούμενες στον αστικό τύπο ως "food riots") ήταν συχνά από πλευράς κοινωνικής σύνθεσης και οργανωτικών μορφών μια προαναφορά των εξεγερτικών κινημάτων στη Βόρεια Αφρική στα τέλη του 2010/αρχές του 2011: ένα μίγμα από πρωτοβουλίες βάσης, συνδικάτα, αντιπολιτευτικές ομάδες και κυρίως υψηλά ειδικευμένους νεολαίους, οι οποίοι εργάζονται κυρίως στον ανεπίσημο τομέα.

γ) Η ανασφάλεια και η προλεταριοποίηση των λεγόμενων "μεσαίων στρωμάτων" έχει οδηγήσει σε ένα νέο είδος κοινωνικών κινημάτων. Παραδείγματα αποτελούν το κίνημα διαμαρτυρίας Stuttgart21 ενάντια στην κατασκευή νέου σιδηροδρομικού σταθμού στη Στουτγκάρδη ή η μεγάλη προσέλευση κόσμου για το αντιπυρηνικό κίνημα στις 6/11/2010 ενάντια στη μεταφορά ραδιενεργών αποβλήτων. Αυτά τα υποβιβασμένα μεσαία στρώματα παίζουν όμως ένα ρόλο στις εξεγέρσεις στον αραβικό χώρο και στις καταλήψεις πλατειών στη Νότια Ευρώπη.

δ) "Αρκετά"! Οι αυτοκτονίες λόγω απελπισίας αποτέλεσαν συχνά την αφορμή για πλατιά κινήματα. Οι πιο γνωστές περιπτώσεις είναι η ταϊβανέζικη εταιρία Foxconn Electronics, η Κίνα και η Τυνησία, αλλά και στη Γαλλία μια σειρά από αυτοκτονίες στη France Telecom οδήγησαν σε ευρεία αγανάκτηση και αλληλεγγύη.

ε) Στις μαζικές κινητοποιήσεις κατά της κρίσης σε Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία και Ισπανία οι μαθητές και οι νεολαίοι παίζουν έναν ιδιαίτερα ενεργό ρόλο. Αυτό ισχύει για τα μαζικά κινήματα και τις απεργίες ενάντια στην ακρίβεια, τη διαφθορά, την πολιτική ή την κυβέρνηση σε Τυνησία, Αίγυπτο κτλ.

στ) Το καλοκαίρι του 2010 υπήρξαν στην Κίνα οι πρώτοι επιθετικοί εργατικοί αγώνες από την εποχή της σφαγής στην Τιεν Αν Μεν.

Στην Ευρώπη (και όχι μόνο) επίκειται ένα καυτό καλοκαίρι.

16) Πότε θα φτάσουν τα κινήματα στη Γερμανία;

Βρισκόμαστε πάλι στην κατάσταση όπου γύρω μας ξεκινούν κινήματα, τα οποία όμως δεν εμφανίζονται στη Γερμανία. Υπήρξαν πολλοί μικροί αγώνες ενάντια στο κλείσιμο εργοστασίων, υπήρξαν μεγάλες κινητοποιήσεις κατά της πυρηνικής ενέργειας και του Stuttgart21, όπως και μια μαζική αγανάκτηση ενάντια στην αλαζονεία της εξουσίας. Αλλά δεν υπάρχει μια συνάντηση όλων αυτών σε ένα "κίνημα". Μήπως για πρώτη φορά πρέπει να ξετινάξουμε από πάνω μας τα τελευταία 20 χρόνια για να καταλάβουμε ότι τα πράγματα δεν θα μείνουν για πάντα έτσι; Το 1988 ένα απεργιακό κίνημα νοσηλευτών/ριών από τη Γαλλία μεταδόθηκε στη Γερμανία (βλέπε Wildcat Nr. 46 - Winter 1988/89 - S. 27-31). Για να πετύχουμε κάτι, πρέπει να ξεπεράσουμε τις συμβολικές "ενέργειες αλληλεγγύης" του μικρού πλήθους και να τοποθετηθούμε μέσα στις κοινωνικές συνθήκες.

17) Ξεκινώντας από τις δικές μας κοινωνικές συνθήκες!

Η κρίση έχει οξύνει την προσωπική απομόνωση - μέσα από την επιδείνωση των χρόνων που προηγήθηκαν! Σχεδόν όλοι νοιάζονται περισσότερο απ' ότι παλιότερα για το επάγγελμα, την εκπαίδευση και την οικογένεια. Το κυνήγι της εργασίας είναι τόσο κατάφωρο που ο κόσμος δεν έχει χρόνο να σκεφτεί για αντίσταση. Παρόμοιες εμπειρίες μάς είχαν διηγηθεί σύντροφοι από την Ισπανία, όπου ένα κίνημα ξεκίνησε να συζητάει ακριβώς τις επισφαλείς δουλειές, τους χάλια μισθούς, το κυνήγι για μια θέση εργασίας...
Πρέπει να επιδιώξουμε δύο πράγματα: να συμπεριφερθούμε ξανά πιο επιθετικά στο "πεδίο της εργασίας". Πότε κάτι τέτοιο θα ήταν εφικτό αν όχι τώρα που οι επιχειρήσεις σχεδιάζουν πολλές νέες προσλήψεις; Στις κινητοποιήσεις αγανάκτασης κατά της ατομικής ενέργειας, των σχεδιαζόμενων σιδηροδρομικών σταθμών και αεροδρομίων να βάλουμε τη δική μας κριτική για τις κοινωνικές συνθήκες. "Ακόμη κι αν κλείσουν όλα τα πυρηνικά εργοστάσια, τότε θα είναι όλα ΟΚ με την εργασιακή πολιτική των μέτρων HartzIV"; Σύμφωνα με την εμπειρία οι ηγετικές φιγούρες τέτοιων κινημάτων διαμαρτυρίας περιορίζονται στην "κατασκευή του σιδηροδρομικού σταθμού". Ο πιο πολύς κόσμος όμως έρχεται στις διαδηλώσεις σαν απλοί άνθρωποι με αγωνίες, επιθυμίες και κοινωνικές φιλοδοξίες που ξεπερνάνε κατά πολύ τον "σιδηροδρομικό σταθμό".

18) Τι κάνουμε!

Δεν στεκόμαστε ούτε στην παράδοση της σοσιαλδημοκρατίας ούτε σ' αυτήν των αριστερών παραλλαγών της, δεν έχουμε να προσφέρουμε κάποιο πρόγραμμα. Δεν περιμένουμε επίσης το συνολικό κραχ του καπιταλισμού. Αντίθετα ποντάρουμε στις κοινωνικές διαδικασίες μάθησης μέσα στους αγώνες ενάντια στην κρίση και στην εξουσία μιας εργατικής τάξης που είναι παγκόσμια όσο ποτέ άλλοτε. Επιπλέον πρέπει να αντιπαρατεθούμε με τις πραγματικές διασπάσεις της τάξης και να δούμε εδώ τι αλλάζει ή τι μπορεί να αλλάξει.
Πρέπει να συμμετέχουμε όπου είναι δυνατόν σε δράσεις, απεργίες, καταλήψεις κτλ. Να συλλέγουμε και να διαδίδουμε πληροφορίες για αγώνες και κινήματα σε όλο τον κόσμο. Προπαντός να δημιουργούμε άμεσες επαφές με κόσμο και να συζητάμε. Και τελικά πρέπει να διεξάγουμε τη θεωρητική-πολιτική σύγκρουση με την "Αριστερά του κεφαλαίου", η οποία προσφέρεται στα αφεντικά ως ο καλύτερος λύτης της κρίσης.
Η σοσιαλδημοκρατία και τα βιομηχανικά συνδικάτα είναι ιστορικά ξεπερασμένα, τα σημερινά κρατικοδίαιτα συνδικάτα μπορούν να διασώσουν ελάχιστα πράγματα όπως ο "φορντισμός" ή ο "νεοφιλελευθερισμός". Στη Γερμανία π.χ. τα συνδικάτα δεν εκπροσωπούν ούτε τα εκατομμύρια των ανέργων, ούτε το ένα εκατομμύριο των δανεικών εργατών. Η στρατηγική τους να εκπροσωπούν τα συμφέροντα του μόνιμου προσωπικού, θυσιάζοντας τα "περιθώρια" του εποχιακού προσωπικού, έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο. Δε νοσταλγούμε αυτές τις οργανώσεις. Αρκεί να σκεφτούμε το ρόλο τους στην εφαρμογή των εργασιακών μεταρρυθμίσεων της επιτροπής HartzIV. Πολύ πιο συναρπαστικό είναι το ερώτημα ποιες νέες μορφές οργάνωσης και αγώνα θα προκύψουν. Και ότι τους τελευταίους μήνες αυτές οι μορφές έχουν δημιουργηθεί ενάντια στην πολιτική και συνδικαλιστική αντιπροσώπευση!


Κριτική στην πολιτική της κατάστασης έκτακτης ανάγκης
Δικαίωμα στην προλεταριακή βία!
Οικειοποίηση του αμέτρητου, συσσωρευμένου πλούτου
Μη πληρωμή των χρεών!


[1] Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μια σύνθεση των άρθρων για την κρίση στα τελευταία τεύχη του Wildcat. Εκεί θα βρείτε τεκμήρια και εξηγήσεις για όλες τις θέσεις που παρουσιάζονται εδώ, καθώς και την ερμηνεία των όρων Chimerica, Great Bubble Transfer, Quantitative Easing, BRICS κ.α.
[2] Βλέπε τις απόψεις των Immanuel Wallerstein και Arrighi, ότι η παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία χρειάζεται μια ηγεμονική δύναμη. Ο Arrighi βλέπει τέσσερις ηγεμονικές δυνάμεις στην ιστορία του καπιταλισμού: τη Γένοβα τον 16ο αιώνα, Ολλανδία τον 17ο, Βρετανία τον 18ο και 19ο, και έπειτα τις ΗΠΑ.


Well we know where we're goin'
But we don't know where we 've been
And the future is certain
Give us time to work it out
And it's very far away

Τεύχος 25, Μάρτης 2011

1) Λίγο πριν τη δύση του “αραβικού σοσιαλισμού”: μια απεργία στη Mahalla-al-Kubra το 2008

2) Η αγροτική κρίση, ο παγκόσμιος οικονομικός άξονας Μεγάλης Βρετανίας-Ινδίας-Κίνας και ο καθορισμός του "τρίτου κόσμου"
(μετάφραση από τον πρώτο τόμο του βιβλίου "Globale Krise" του K.H. Roth, 2009)

3) Η μακρά ύφεση του 1873-1896 με τα μάτια των από κάτω: μαζική μετανάστευση-προλεταριοποίηση-εργατικό κίνημα
(μετάφραση από τον πρώτο τόμο του βιβλίου "Globale Krise" του K.H. Roth, 2009)

4) Κρίση χρέους, PIGS και “πειραματόζωα”: κόστος εργασίας ανά τεμάχιο παραγωγής, minijobs και midijobs, “πρωτογενές έλλειμμα”, “οικονομία sandwich”, υποπαραγωγοί και υποκαταναλωτές, το αίτημα για ασφάλεια στις μητροπόλεις



1) Λίγο πριν τη δύση του “αραβικού σοσιαλισμού”: μια απεργία στη Mahalla-al-Kubra το 2008

Ξεσπάνε άραγε οι κοινωνικές εξεγέρσεις, οι ταραχές και οι διαμαρτυρίες κατά της φτώχειας ή οι ανατροπές καθεστώτων σε διάφορα μέρη του κόσμου έτσι ξαφνικά, σαν μια τηλεοπτική είδηση που αγγίζει τη διεθνή δημοσιότητα και μας εκπλήσσει εδώ στον πρώτο κόσμο; Βέβαια τέτοια γεγονότα δεν μπορούν να προβλεθούν. Όσο κι αν μας ξάφνιασαν οι χώρες της Βόρειας Αφρικής το Φλεβάρη του 2011, υπήρξαν αγώνες στο κοντινό παρελθόν που προηγούνται τέτοιων γεγονότων και καλλιεργούν το έδαφος για την επικοινωνία, επαφή και κοινή δράση των υποκειμένων στη βάση της κοινωνίας. Η πλατεία Ταχρίρ δεν είναι προϊόν των κάθε είδους φάτσαμπουκ, blogs κ.τ.λ. όπως απλοϊκά εκθειάζουν όσοι κρύβουν ή αγνοούν τις κοινωνικές αλλαγές που σημειώνονταν εδώ και καιρό.
Οι αγώνες των προηγούμενων ετών στην Αίγυπτο (με όλο και μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών!) αφορούσαν συγκεκριμένα κοινωνικά ζητήματα όπως τους μισθούς, τις στεγαστικές συνθήκες, τη μόλυνση του περιβάλλοντος, την αστυνομική βία. Ρόλο έπαιξαν επίσης και κινητοποιήσεις ενάντια στον πόλεμο του Ιράκ το 2003, για το παλαιστινιακό ζήτημα κ.α.

Ο τουρισμός και τα τέλη χρήσης από τη διώρυγα του Σουέζ, και λιγότερο οι εξαγωγές πετρελαίου, αποτελούν τα κυριότερα έσοδα του αιγυπτιακού κράτους.
Βασικές κοινωνικές παροχές από τη “σοσιαλιστική” εποχή του Νάσερ [1] των 50s παραμένουν αλλά σε χαμηλό επίπεδο (νοσοκομεία, χαμηλά ενοίκια για ετοιμόρροπα σπίτια και χρήση γεωργικής γης, επιδοτούμενο ψωμί), ενώ οι πελατειακές σχέσεις παίζουν σημαντικό ρόλο: χρήμα και προσωπικές σχέσεις κινούν το αιγυπτιακό μοντέλο λειτουργίας σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο (π.χ. συνδικάτα).
Από τότε που κατασκευάστηκε το φράγμα του Ασουάν το 1970, η γεωργία αποκτούσε όλο και πιο πολύ επιχειρηματικό χαρακτήρα. Σήμερα στο δέλτα του Νείλου δεν υπάρχουν αγρότες ιδιοκατανάλωσης/αυτοσυντήρησης, εκεί εργάζονται πολύ μισθωτοί και μεροκαματιάρηδες εργάτες γης.
Η υφαντουργία αποτελεί τον μεγαλύτερο βιομηχανικό κλάδο της Αιγύπτου. Απασχολεί ένα εκατομμύριο άτομα (το ένα τρίτο των βιομηχανικών εργατών της χώρας), εκ των οποίων 700.000 γυναίκες (δηλ. το 70%!). Από το 2004 η αιγυπτιακή κυβέρνηση προσπαθεί να ιδιωτικοποιήσει εργοστάσια και χρηματοδοτεί με εκατομμύρια δολάρια τη δημιουργία ειδικών βιομηχανικών ζωνών.
Οι λεγόμενες Qualified Industrial Zones (QIZ), όπου σύμφωνα με εκτιμήσεις για το 2005 δούλευαν πάνω από 200.000 εργάτες/ριες, έκαναν δυνατή τη (χωρίς δασμούς) πρόσβαση στην αγορά των ΗΠΑ με προϋπόθεση όμως ένα ελάχιστο μερίδιο υλικοτεχνικών προμηθειών από το Ισραήλ.

Αναφέρεται πως από το 2006 έως το 2007 ο αριθμός των απεργιών, των διαδηλώσεων και των διαμαρτυριών είχε διπλασιαστεί.
Η απεργία που ξεκίνησε στις 6 Απριλίου του 2008 στη μεγαλύτερη κρατική αιγυπτιακή υφαντουργία στη Mahalla-al-Kubra στο δέλτα του Νείλου, αποτέλεσε καθοριστικό σημείο και οδήγησε σε διήμερες οδομαχίες μεταξύ χιλιάδων εργατών και της αστυνομίας, όπου τουλάχιστον δύο άτομα έχασαν τη ζωή τους.
Κυριότερα αιτήματα των απεργών ήταν: 1) άνοδος του βιοτικού επιπέδου των εργατών/τριών στην υφαντουργία έναντι του ραγδαία αυξανόμενου κόστους ζωής (π.χ. κρίση ψωμιού λόγω αύξησης της τιμής του εισαγόμενου σίτου), 2) αύξηση του κατώτατου μισθού σε όλη τη χώρα (στις 1200 αιγυπτιακές λίρες=150 ευρώ) που παραμένει στάσιμος από το 1984, 2) αύξηση του επιδόματος τροφίμων στις 150 αιγυπτιακές λίρες, 3) αύξηση των μηνιαίων επιδομάτων τουλάχιστον στο 20% του μισθού, 4) διασφάλιση των θέσεων εργασίας για όσους/σες μετεκπαιδεύονται, και 5) δικαστική αγωγή κατά των διεφθαρμένων μάνατζερ της εταιρίας.
Πιο πριν, το Νοέμβριο του 2007, οι εργάτες της Mahalla είχαν έρθει σε επαφή με εργαζόμενους άλλων δημόσιων και ιδιωτικών επιχειρήσεων, για να κινήσουν το δημόσιο ενδιαφέρον και να φτιάξουν ένα ανεξάρτητο, μη ελεγχόμενο από το καθεστώς, συνδικάτο.
Το κύμα των απεργιών του 2008 ξεκίνησε από την υφαντουργία και επεκτάθηκε σε πόλλους άλλους κλάδους παραγωγής. Έτσι και η λαϊκή εξέγερση το Φλεβάρη του 2011, που θυμίζει πολύ “ιντιφάντα”, συνοδεύτηκε επίσης από ένα κύμα απεργιών.
Σήμερα τα καθεστώτα της περιοχής προσπαθούν να αποκτήσουν ένα “πιο” δημοκρατικό προσωπείο και να γίνουν πιο λειτουργικά για τις ανάγκες του κεφαλαίου μέσα από “οικειοθελείς” παραιτήσεις και ίσως μια δειγματοληπτική κάθαρση. Για την Αίγυπτο π.χ.ανησυχούν και οι στρατηγικοί σύμμαχοί της: το Ισραήλ και οι ΗΠΑ. Από την άλλη η παγκόσμια ναυτική δύναμη που λέγεται Ελλάδα έστειλε στη Λιβύη καράβια για να διασώσει ξένους και έλληνες υπηκόους, θωρακίζει ιδεολογικά τα σύνορά της εναντίον ενός πιθανού κύματος προσφύγων, και αναμένει για το 2011 οφέλη για τον τουρισμό.


[1] Ο Νάσερ μοίρασε την εθνική γη στους ακτήμονες και εθνικοποίησε πολλές ξένες επιχειρήσεις, με πρώτη αυτή που διαχειριζόταν τη Διώρυγα του Σουέζ. Το 1958 ίδρυσε την Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία μαζί με τη Συρία, την Ιορδανία και τον Λίβανο σε ένα διακρατικό τύπο εθνικοσοσιαλισμού, η οποία όμως αυτοδιαλύθηκε το 1961.

Ενδιαφέρουσες πηγές στο διαδίκτυο:
- Φωτογραφίες από απεργίες και κινητοποιήσεις κατοίκων στα φτωχά προάστια, στο www.flickr.com/photos/elhamalawy/collections
- Tα αγγλόφωνα blogs: arabist. net/arabawy/ και http://hmlc.katib.org/english
- Underbelly of Egypt’s Neoliberal Agenda στο www.merip.org
- www.labournet.de/internationales/eg.index.



4) Κρίση χρέους, PIGS και “πειραματόζωα”

-Δεν υπάρχουν χώρες πειραματόζωα παρά μόνο επίθεση κατά της παγκόσμιας εργατικής τάξης

Όσον αφορά τις θέσεις διαφόρων αναλυτών ή πατριωτών για την ελλάδα-πειραματόζωο, αρκεί μια ματιά στα μέτρα λιτότητας και τις μεταρρυθμίσεις των τελευταίων ετών σε άλλες εθνικές οικονομίες της ΕΕ. Η κρίση είναι ταξικό ζήτημα και όχι εθνικό, όπως και το ξεπέρασμά της με ευνοϊκούς όρους για το προλεταριάτο, αφού σήμερα η επίθεση του κεφαλαίου εξελίσσεται σε όλες τις χώρες.
Ιστορικά η ήττα της τάξης σε κάποια χώρα ανοίγει το δρόμο για την ήττα και σε άλλες χώρες, όπως αντίστοιχα μια νίκη (ακόμα και μικρή, πράγμα που σπανίζει σήμερα!)
Στην Ισπανία τα μεγαλύτερα συνδικάτα συμφώνησαν στην αύξηση του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης, από τα 65 στα 67 έτη, ενώ έπονται μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας.
Στη Μεγάλη Βρετανία, για πολλούς μέχρι πρόσφατα χώρα-πρότυπο του νεοφιλελευθερισμού (βλ. θατσερισμός) που δεν συμμετέχει στο ευρώ, καταργούνται μέσα στην άνοιξη του 2011 500.000 θέσεις εργασίας στο δημόσιο. Ο ΦΠΑ αυξήθηκε από 17,5 σε 20%, ενώ οι προϋπολογισμοί των δήμων περικόπτονται μέχρι 17% και των δημόσιων νοσοκομείων κατά 20%.
Στη Γερμανία ήδη από το 2005 η μεταρρύθμιση τις επιτροπής Hartz επέφερε τις λεγόμενες minijobs και midijobs, δηλαδή δουλειές μερικής απασχόλησης των 400 έως 800 ευρώ μηνιαίως. Επιπλέον παρατηρείται αύξηση της δανεικής εργασίας και μείωση των θέσεων αορίστου χρόνου και πλήρους απασχόλησης. Κατά μέσο όρο οι μισθοί των minijobs και της δανεικής εργασίας ανέρχονται στο μισό των “κανονικών”. Σημαντική ήταν επίσης η αύξηση της συμμετοχής των ασφαλισμένων στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, όπως π.χ. στις δαπάνες για οδοντίατρο (όπως λέγεται χαρακτηριστικά στη Γερμανία, τόσα σάπια δόντια δεν έβλεπες παλιότερα!). Η επέκταση των μορφών αυτοαπασχόλησης (μπλοκάκι) συνέβαλε επίσης στην ελαστικοποίησης της εργασίας: π.χ. το να εργάζεται κανείς ως αυτοαπασχολούμενος κούριερ με ποδήλατο είναι συνηθισμένο. Επομένως οι γερμανοί εργάτες δεν καλοπερνάνε!

-Παραγωγικότητα και κόστος εργασίας ανά τεμάχιο παραγωγής

Το μυστικό της γερμανικής εξαγωγικής επιτυχίας βρίσκεται στη μείωση του κόστους εργασίας ανά τεμάχιο παραγωγής. Η μείωση αυτή πραγματοποιήθηκε μέσα από την επέκταση ενός τομέα χαμηλόμισθων εργατών και τη μείωση των πραγματικών μισθών. Μεταξύ 2000 και 2008 η παραγωγικότητα της εργασίας στη Γερμανία αυξήθηκε κατά 35%, ενώ ο ρυθμός ανόδου των μισθών ήταν στο μισό του μέσου όρου της ΕΕ. Στις χώρες του ευρωπαϊκού νότου (PIGS) το επίμαχο κόστος ανά τεμάχιο παραγωγής αυξήθηκε κατά 26-33% από το 1999 έως το 2007. Αντίθετα στη Γερμανία το 2005 ήταν χαμηλότερο απ’ ότι το 1995! Άρα η λεηλασία της εργατικής τάξης κατέστησε δυνατά τα εξαγωγικά πλεονάσματα της Γερμανίας.

To 2007 οι γερμανικές εξαγωγές προς Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα και Ιρλανδία (PIGS) αποτελούσαν το 17% του συνόλου τους (μαζί με την Ιταλία το 27,5%) και προς το σύνολο της ΕΕ το 63,4%. Τα τελευταία χρόνια οι εξαγωγές αυτών των χωρών υποχωρούν και αντικαθίστανται από φτηνότερα κινέζικα εμπορεύματα. Και το 2010 το 71% των γερμανικών εξαγωγών πήγε προς την ΕΕ και το 40% προς την ευρωζώνη. Εξαιτίας αυτής της εξάρτησής της από τις (ευρωπαϊκές) εξαγωγές η Γερμανία ανησυχεί εύλογα για μια κάμψη της παγκόσμιας οικονομίας ειδικά στις χώρες της ΕΕ. Για το 2011 προβλέπεται σημαντική μείωση των παραγελλιών από την ΕΕ, ενώ οι χρεωκοπημένες ΗΠΑ έχουν ρίξει κατακόρυφα τις εισαγωγές τους. Που θα πουληθούν τα γερμανικά προϊόντα αν υπάρξει μια σοβαρή επιβράδυνση και στην Ασία (Κίνα), όπου τελευταία αυξάνονται οι εξαγωγές της;

Από τα μέσα των ‘90s μέχρι και την εμφάνιση της κρίσης το 2008, η Ισπανία, η Ιρλανδία και η Ελλάδα παρουσίαζαν μεγαλύτερους ρυθμούς ανάπτυξης συγκριτικά με άλλες χώρες της ΕΕ. Ήταν όμως μια ανάπτυξη που χρηματοδοτήθηκε με δάνεια (μέσα από τα χαμηλά επιτόκια της ευρωζώνης) και τη φτηνή εργασία των μεταναστών (εξού και η γνωστή φράση έλληνα υπουργού οικονομίας ότι “οι μετανάστες μας βάλανε στην ΟΝΕ”. Στην Ισπανία του κατασκευαστικού οργασμού των ‘90s εργάστηκαν περίπου 4 εκατ. μετανάστες). Σ’ αυτές τις χώρες οι μισθοί αυξάνονταν ταχύτερα από την παραγωγικότητα της εργασίας. Έτσι βρέθηκαν να πιέζονται από δύο πλευρές σε μια κατάσταση “sandwich”. Αυτό σημαίνει η λεγόμενη “οικονομία sandwich”: από τη μία η υψηλότερη παραγωγικότητα της γερμανικής βιομηχανίας και από την άλλη οι χαμηλότεροι μισθοί χωρών όπως η Κίνα.

Η επικρατούσα τάση σήμερα είναι η μερική αντί της πλήρους απασχόλησης. Τα αφεντικά χρηματοδοτούν όλο και λιγότερο τις κοινωνικές παροχές (τον έμμεσο μισθό) και εγκαθιδρύουν έναν τομέα χαμηλόμισθων εργαζόμενων, δηλ. έναν τομέα υποπαραγωγών και υποκαταναλωτών. Σκοπός τους είναι να αναβάλλουν τη σύγκρουση με τους εργάτες στο εσωτερικό του πρώτου κόσμου. Αντί να δηλώσουν ανοικτά ότι ένα μεγάλο μέρος των προλετάριων “περισσεύουν”, τους ωθούν στη μαύρη εργασία ή το έγκλημα σαν συμπληρωματικό/κύριο εισόδημα.

Η Ελλάδα ακολούθησε ιστορικά μια διαφορετική πορεία συγκριτικά με άλλες χώρες. Από τις αρχές της δεκαετίας του ‘80 βίωσε έναν δικό της “κεϋνσιανισμό” τη στιγμή που στην Ευρώπη ο τελευταίος είτε υποχωρούσε σταδιακά είτε ισοπεδωνόταν στα γρήγορα (θατσερισμός), μεταβάλλοντας άρδην τις κοινωνικές και εργασιακές σχέσεις. Η μεγάλη παραοικονομία (εκτιμήσεις μιλάνε για 30% του ΑΕΠ) με την ανοχή του κράτους, οι υψηλές στρατιωτικές δαπάνες, οι προσλήψεις και οι αυξανόμενοι μισθοί του δημοσίου, και γενικά το αυξανόμενο κρατικό χρέος χαρακτήριζαν μέχρι πρότινος το ελληνικό μοντέλο ανάπτυξης. Εδώ το ζήτημα έχει μια οικονομική και μια πολιτική πλευρά. Αφενός όλα τα παραπάνω χρηματοδοτούνταν με δάνεια, αφετέρου αληθεύει πως έτσι ενσωματώθηκε στο οικονομικό και πολιτικό σύστημα (π.χ. κόμματα) ένα μεγάλο κομμάτι του αγανακτισμένου κόσμου της μεταπολίτευσης. Δόθηκαν ευκαιρίες κοινωνικής ανέλιξης, οι οποίες συνεχίστηκαν και στα ‘90s, αυτή τη φορά όμως περισσότερο εις βάρος της παρανομοποιημένης και υποτιμημένης εργασίας των μεταναστών. Τα περί χούντας του ΠΑΣΟΚ, του ΔΝΤ κτλ. που ακούγονται από την άνοιξη του 2010 και δώθε με αφορμή το μνημόνιο και τα μέτρα λιτότητας, είναι φτηνός λαϊκισμός, που διαγράφει το πλέγμα των πολύπλευρων κοινωνικών και πελατειακών σχέσεων σε επίπεδο νομού, πόλης, χωριού, επαγγελματικής τάξης, δημόσιας ή ιδιωτικής επιχείρησης κτλ. Μικρομεσαίες “παραδοσιακές” σχέσεις δεκαετιών δίνουν τώρα τη θέση τους σε μια ραγδαία αναδιανομή του πλούτου προς τα πάνω, σε μια συγκέντρωση της ιδιοκτησίας και της παραγωγής, σε έναν ανταγωνισμό για την επιχειρηματική και υπαρξιακή επιβίωση (σοσιαλδαρβινισμός και κανιβαλισμός).

Όσοι προτείνουν την αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους σαν έξοδο από την κρίση και αναφέρονται στο παράδειγμα της Αργεντινής, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι η τελευταία μπόρεσε να υποτιμήσει το νομισμά της (πράγμα που δεν ισχύει για τις χώρες της ευρωζώνης, γι’ αυτό προτείνεται για κάποιες η έξοδος από το ευρώ) και να ενισχύσει τις εξαγωγές της από το 2003, επειδή τότε η παγκόσμια οικονομία ήταν ακόμα σε τροχιά ανάπτυξης και η φούσκα της αμερικάνικης οικονομίας συνεχιζόταν. Σήμερα η παγκόσμια οικονομία τα πάει χάλια, δεν διαφαίνεται κάπου μια σοβαρή αναπτυξιακή προοπτική, μερίδιο της οποίας θα μπορούσαν ενδεχομένως να πάρουν κάποιες μικρές χώρες. Οικονομικοί αναλυτές ισχυρίζονται ότι θα χρειαστούν και 10 χρόνια για να αποδώσουν καρπούς οι συνεχιζόμενες μεταρρυθμίσεις τη ελληνικής κυβέρνησης.

Από την άλλη, το αγγούρι που σήμερα τρώει η εγχώρια πολυεθνική εργατική τάξη θα συνεχιστεί και με την επαναφορά ενός εθνικού νομίσματος. Μια τέτοια επιλογή θα συμφέρει μόνο το ελληνικό κεφάλαιο και τους πατριώτες συμμάχους του αλα ΚΚΕ (που θέλει να συνδικαλίζει εκτός από μπάτσους και μικρομεσαίους επιχειρηματίες). Οι εργατικοί αγώνες είναι που θα βελτιώσουν το επίπεδο διαβίωσης των προλετάριων και όχι μια νομισματική αλλαγή με σαφή ιδεολογική λειτουργία προς την εθνική ταυτότητα/ενότητα.

-Kερδίζοντας χρόνο: η διάσωση των τραπεζών και η κρατικοποίηση του χρέους

Η δημιουργία του ευρώ περιέχει την αντίφαση μεταξύ μιας κοινής νομισματικής πολιτικής (ΕΚΤ) και διαφορετικών εθνικών δημοσιονομικών πολιτικών. Επομένως τα διαφορετικά επιτόκια δανεισμού για κάθε χώρα και η εσωτερική υποτίμηση προσπαθούν να αντισταθμίσουν αυτήν την αντίφαση. Όσο όμως τα επιτόκια αποπληρωμής των δανείων είναι μεγαλύτερα από το ρυθμό ανάπτυξης μιας χώρας, η χρεωκοπία είναι αναπόφευκτη ή αναβάλλεται προσωρινά. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η ελλάδα κάποια στιγμή θα οδηγηθεί σε αναδιάρθρωση του χρέους*. Έπειτα όμως από ένα hair cut δεν αποκλείονται κερδοσκοπικές κινήσεις δανειστών. Επαναλαμβάνουμε ότι σε μια τέτοια περίπτωση δεν υπάρχει κάποιος αυτοματισμός κοινωνικής δικαιοσύνης για τους προλετάριους ή βελτίωσης της αγοράς εργασίας (μισθολογικά και εργασιακά) όπως πολλοί αφήνουν να εννοηθεί!
Τα εθνικά κράτη κερδίζουν μέχρι τώρα χρόνο σώζωντας τις τράπεζές τους με τους φόρους των κατώτερων στρωμάτων και τις περικοπές, προκειμένου να συγκεντρώσουν χρήμα και να αναπληρώσουν τα χαμένα κεφάλαιά τους/τη ρευστότητά τους ή να διαλέξουν θέση σε υπό διαμόρφωση διακρατικά μπλοκ. Επιβάλλουν μια πιο ανταγωνιστική αγορά εργασίας για να επιβιώσουν στο διεθνή καταμερισμό εργασίας. Κι όλα αυτά μέχρι να ξεσπάσει μια πολιτική κρίση που θα καθορίσει το μέλλον της ΕΕ και του ευρώ. Για το 2010 προτεραιότητα του ελληνικού κεφαλαίου (και όχι μόνο) ήταν η διάσωση του τραπεζικού συστήματος. Η χρηματοδότηση της Ελλάδας με 110 δισ. δολάρια αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη διάσωση τραπεζικού συστήματος στην ιστορία, μετά απ’ αυτή του αμερικανικού ασφαλιστικού ομίλου AIG με 150 δισ. $ το Σεπτέμβρη του 2008.

-Χάνοντας το έδαφος: το αίτημα για ασφάλεια στις μητροπόλεις

Σε σχέση με τη διαχείριση της κρίσης χρέους (ειδικά της ελληνικής) ακούγονται πολλές αντικρουόμενες “λύσεις” μεταξύ των ευρωπαϊκών αφεντικών (τα περιθώρια στενεύουν, το 2011 ίσως είναι έτος σταθμός για το ευρώ και τα κρατικά χρέη)। Έχουν όμως μια κοινή πολιτική που σημαίνει τον ξεκάθαρο στιγματισμό της εργατικής τάξης με διάφορα προσχήματα: είτε είναι σε επίπεδο ΕΕ οι “τεμπέληδες έλληνες που ζουν πάνω από τις δυνατότητές τους” (σ’ αυτή τη φράση ξέρουμε ότι το ζήτημα δεν είναι εθνικό αλλά ταξικό, και στοχεύει στη διάσπαση των προλετάριων σε κάθε χώρα), είτε είναι οι τσιγγάνοι στη Γαλλία του Σαρκοζύ, είτε είναι οι “τεμπέληδες” επιδοτούμενοι άνεργοι του Βερολίνου που ζουν εις βάρος των εργαζόμενων της πλούσιας Βαυαρίας, είτε είναι οι μετανάστες που δεν θέλουν να ενσωματωθούν στη γερμανική κουλτούρα, είτε είναι οι “μολυσματικοί” ασιάτες μετανάστες και πρόσφυγες που ζουν στην Αθήνα και “χρεώνουν” το σύστημα υγείας (Λοβέρδος!). Η φιγούρα του εξωτερικού εχθρού που καλλιεργήθηκε επίμονα από τις 11/9/2001, δηλαδή του “μουσουλμάνου τρομοκράτη”, πλέον δεν αρκεί για την κοινωνική πόλωση και την ταξική διάσπαση. Σήμερα για τα αφεντικά παγκοσμίως ο εχθρός γίνεται όλο και πιο “εσωτερικός”.


*Μια αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους δε σημαίνει απαραίτητα και λύση, αφού το “πρωτογενές έλλειμμα” (δηλ. το έλλειμα του κρατικού προϋπολογισμού χωρίς την εξυπηρέτηση-αποπληρωμή των τόκων και των χρεών) από μόνο του αγγίζει το 8,5% του ελληνκού ΑΕΠ. Κοντολογίς το κράτος πρέπει να ξοδεύει 8,5% λιγότερα ή να εισπράττει από φόρους περισσότερα προκειμένου να αποπληρώσει τα χρέη του! Ούτως ή άλλως το μεγαλύτερο μέρος των κρατικών εσόδων προέρχεται από φόρους μισθωτών υπηρεσιών και κατανάλωσης (ΦΠΑ), επομένως κάθε μείωση των κρατικών δαπανών (μεταξύ των οποίων και ο έμμεσθος μισθός, δηλ. οι κοινωνικές παροχές) θα πλήξει κι άλλο την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης. Άλλωστε η μαύρη οικονομία και η φοροδιαφυγή είναι πάντα στα χέρια των κυρίαρχων, ειδικά σε αυτή τη γωνιά του πλανήτη απ’ όπου περνάνε στρατηγικής σημασίας (λαθρε-)εμπορικοί οδοί.
Για την αναδιάρθρωση του χρέους ανησυχούν πρωτίστως οι ελληνικές τράπεζες, αφού σε μια τέτοια περίπτωση θα χάσουν σημαντικό κομμάτι της αξίας που θα εισέπρατταν μελλοντικά από τα ελληνικά κρατικά ομόλογα που κατέχουν, κάποιες ίσως χρεωκοπήσουν ή θα αποδυναμωθεί η θέση των θυγατρικών τους στις οικονομίες της ανατολικής Ευρώπης.

Τεύχος 24, Νοέμβρης 2010

1) Η διάσπαση της παγκόσμιας οικονομίας σε νομισματικά και εμπορικά μπλοκ
και η πορεία προς τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο
μετάφραση από τον πρώτο τόμο του βιβλίου "Globale Krise" του K.H. Roth, 2009.

2) Παιδιά της κρίσης: οι μηχανικοί... και η επιστημονική οργάνωση
της εργασίας

Στις κρίσεις του καπιταλισμού δε γίνονται μόνο ορατά τα αδιέξοδα των αφεντικών σε σχέση με τα πλεονάσματα και την υπερσυσσώρευση κεφαλαίου, αλλά εμφανίζονται τεχνολογικές και επιστημονικές καινοτομίες που οδηγούν στο ξεπέρασμά τους. Αν γυρίσουμε στο παρελθόν θα δούμε τέτοια παραδείγματα. Τη δεκαετία του 1880, δηλαδή στη διάρκεια της μακράς ύφεσης του 1873-1896, εκατοντάδες μηχανικοί που δούλευαν στη βιομηχανία μετάλλου των ΗΠΑ πειραματίζονταν με την “επιστημονική διοίκηση των επιχειρήσεων”. Δηλαδή με το πως θα κάνουν τους εργάτες πιο πειθαρχημένους στο χώρο παραγωγής. Αυτός που κέρδισε τη δόξα ήταν τελικά ο Frederick Taylor (1856-1915), που από εργάτης έγινε μηχανικός και σύμβουλος επιχειρήσεων. Ο κύριος αυτός (όπως και οι υπόλοιποι μηχανικοί) δε χρησιμοποιούσε μόνο τα μαθηματικά αλλά κουβαλούσε και μια ολόκληρη ιδεολογία δείχνοντας ιδιαίτερο ζήλο και αδιαλλαξία εναντίον των εργατών. Καταρχάς αντιλαμβανόνταν τη λειτουργία ενός εργοστασίου σαν μια διαρκή πάλη ανάμεσα στους εργάτες και τους επιστάτες. Αυτή η πάλη έπρεπε λοιπόν να κερδηθεί για λογαριασμό των αφεντικών, καταγράφοντας και απαλλοτριώνοντας με κάθε λεπτομέρεια τις γνώσεις της εργασιακής διαδικασίας που είχαν οι άμεσοι παραγωγοί, δηλ. οι εργάτες. Ο Τέυλορ επεδίωκε στην ουσία μια νέα ποιοτική τυρρανία πάνω στην εργασία που αργότερα θα χρησίμευε σαν μέσο για το μακροχρόνιο ξεπέρασμα της ύφεσης. Μέχρι και τη δεκαετία του 1890 τα πράγματα δεν ήταν ξεκάθαρα αφού υπήρχαν παράλληλα διάφορα ανταγωνιστικά σχέδια και μέθοδοι για την “επιστημονική οργάνωση της εργασίας”. Που να ήξερε τότε ο Τέυλορ ότι μια ολόκληρη περίοδος ανάπτυξης του καπιταλισμού κατά τον 20ο αιώνα θα καταγραφόταν στα βιβλία της ιστορίας σαν “τεϋλορισμός”!
Σημασία εδώ έχει να καταλάβουμε ότι το μοντέλο εκμετάλλευσης που αργότερα έμελλε να επικρατήσει, ήταν προϊόν έρευνας και αναζήτησης στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Ωστόσο μέσα σ’ αυτή τη μαύρη περίοδο της φτώχειας και της διηπειρωτικής μαζικής μετανάστευσης εκατομμυρίων ανέργων εργατών και προλεταριοποιημένων αγροτών άρχισε να ξεπηδάει παγκοσμίως το οργανωμένο εργατικό κίνημα με τη μορφή που το ξέραμε μέχρι και σήμερα.


3) Υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο

Το κεφάλαιο ελέγχει και διατάζει τον εργάτη και τη δραστηριότητά του, δηλαδή την εργασία. Πριν ενάμιση αιώνα ο Κάρολος το είχε ονομάσει "τυπική υπαγωγή" της εργασιακής διαδικασίας. Στην πραγματικότητα επιδιώκεται κάτι παραπάνω: ο μετασχηματισμός της εργασίας όπου το κεφάλαιο θέλει να δώσει στον τρόπο παραγωγής μια νέα μορφή, ένα νέο
νόημα κοινωνικά αποδεκτό, ένα νόημα ζωής. Όταν εργαζόμαστε δεν παράγουμε μόνο προϊόντα και υπηρεσίες, αλλά βιώνουμε και την έννοια μιας "αφηρημένης εργασίας". Αυτό
γίνεται αντιληπτό τόσο μέσα στην παραγωγή όσο και έξω από αυτήν όταν π.χ. κάποιος μας ρωτάει "με τί ασχολείσαι;" ή "τί δουλειά κάνεις;". Αυτή είναι η "πραγματική υπαγωγή"
της εργασίας στο κεφάλαιο, μια διαδικασία ανατίμησης που μετασχηματίζει την εργασία και παράγει νέες αξίες για τον εργαζόμενο, για το αφεντικό και την κοινωνία. "Η υπαγώμενη εργασία μετατρέπεται σε μια ορισμένη ποσότητα αφηρημένης εργασίας".

Πως γίνεται ο μετασχηματισμός; Παραδείγματα: στο βαθμό που ο εργαζόμενος αντιλαμβάνεται την εταιρία που δουλεύει ως "οικογένεια" και όχι ως κάτεργο, τη σχέση
μεταξύ αφεντικού και εργάτη σαν συνεργασία και όχι σαν εκμετάλλευση, την ομάδα εργασίας σαν κάτι ευχάριστο και όχι σαν εσωτερικό έλεγχο, τότε το κεφάλαιο πετυχαίνει ένα
νέο νόημα. Η διαδικασία της ανατίμησης της εργασίας περιλαμβάνει λοιπόν μια νοηματοδότηση. Τουλάχιστον είναι ένα στοίχημα από πλευράς κεφαλαίου για την εργασιακή ειρήνη και τη λεγόμενη κοινωνική συνοχή, όπως χαρακτηριστικά ονομάζουν οι κοινωνιολόγοι την κοινωνική ειρήνη. Πως μπορεί όμως σήμερα το κεφάλαιο να πετύχει κάτι τέτοιο καθώς
υποτιμάει οικονομικά την εργασία, αφού τόσο ο ονομαστικός όσο και ο πραγματικός μισθός (λόγω ΦΠΑ, φόρων, μειωμένων κοινωνικών παροχών κτλ.) μειώνονται;

Στα '90s το κυρίαρχο νόημα ήταν η καριέρα, σήμερα για όσους δουλεύουν ήδη ή για όσους ψάχνουν δουλειά μπορεί να είναι απλά η επιβίωση μέσα στη ζούγκλα της ανεργίας.
Μπροστά στον εκβιασμό της επιβίωσης και της απουσίας ενός μηνιαίου μισθού τα προσωπικά στάνταρ κατρακυλάνε. Υπάρχει μια έκπτωση ατομικών αξιώσεων και φιλοδοξιών. Ακόμα χειρότερα είναι όταν απουσιάζει η αίσθηση κοινού συμφέροντος ενάντια στους άθλιους όρους εργασίας. Ή όταν το ταξικό συμφέρον αντικαθίσταται από το εθνικό. Αυτός που θα ξεχωρίσει από τους άλλους και θα "αρπάξει" μια κακοπληρωμένη θέση εργασίας, θα νιώσει τυχερός και ευτυχής... Η πανταχού παρούσα εργασιακή ηθική φεύγει από την ποιότητα της θέσης εργασίας ή το ύψος του μισθού, και στρέφεται στην απόκτηση μιας απασχόλησης "ότι να 'ναι": "δουλειά να υπάρχει κι ας είναι σκατά", "από το να μην παίζει τίποτα καλό είναι κι αυτό που βρήκα" κτλ. Συγχρόνως αυτή η ηθική αποδέχεται μια επιμήκυνση ωραρίου, αφού σημασία δεν έχει η ποσότητα/ένταση της δραστηριότητας αλλά η με οποιοδήποτε τίμημα κατοχή της. Η εργασιακή ηθική ενισχύεται ως ιερότητα της εργασίας, ως καθήκον και χρησιμότητα απέναντι στην κοινωνία...

Η παγίδα της ανάπτυξης, στην οποία πέφτουν διάφορες προοδευτικάντζες απαιτώντας τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας ενάντια στην ανεργία, μπορεί κάλλιστα να γίνει
μέρος μιας εθνικής διαχείρισης/ενότητας που θα περιλαμβάνει την κρατική στήριξη μικροαφεντικών, προστατευτικούς δασμούς, εμπορικό πόλεμο σε μη "ασφαλή" και "ανθυγιεινά" εισαγόμενα προϊόντα ή επαναφορά εθνικών νομισμάτων. Καθώς η εθνική συσσώρευση (σαν άμεση συμμαχία κράτους και ελληνικών τραπεζών) προσπαθεί να αναδιπλωθεί και να σταθεροποιήσει την οικονομία, η εργασία μπορεί να αποκτήσει ακόμα και "εθνικά" χαρακτηριστικά: δουλειά πρώτα για τους έλληνες, διεύρυνση της υποαπασχόλησης ώστε να ζεις με τα ελάχιστα, μοίρασμα της πίτας της αγοράς εργασίας σε περισσότερους. Όσοι περισσεύουν και δεν πειθαρχούν, το πλεονάζων εργατικό δυναμικό και ειδικά οι μετανάστες/πρόσφυγες, θα έρχονται διαρκώς αντιμέτωποι με εκείνον τον κλάδο που βρίθει προσλήψεων: τους καραβανάδες και την μπατσαρία... Ενώ το έργο τους θα συμπληρώνουν οι ρατσιστικές πρωτοβουλίες της κοινωνίας των πολιτών. Ίδωμεν...

Τεύχος 23, Σεπτέμβρης 2010

1) Οι τέσσερις παγκόσμιες βιομηχανικές κρίσεις σε σύγκριση
μετάφραση από τον πρώτο τόμο του βιβλίου "Globale Krise", K.H. Roth, 2009.

2) Οι κατώτερες τάξεις στην παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929
μετάφραση από τον πρώτο τόμο του βιβλίου "Globale Krise", K.H. Roth, 2009.

3) Οι στρατιώτες της εργασίας

Τεύχος 22, Μάης 2010

1) Μεταρρύθμιση;

2) Άρνηση της εργασίας - Η εργατική επιτροπή του Porto Marghera (1970), μετάφραση από το περιοδικό Wildcat.

3) "Μια απόπειρα να αντιτάξουμε κάτι άλλο στη διάλυση της APO..." - Συνέντευξη με συντρόφους από τους Επαναστατικούς Πυρήνες, μετάφραση από το περιοδικό Wildcat.

1) Μεταρρύθμιση;

Ζούμε ήδη σε μια χρεοκοπημένη χώρα και ακόμη χειρότερα σε μια χρεοκοπημένη κοινωνία. Για την τελευταία υπάρχει ο κίνδυνος οι ήδη ξεφτιλισμένες αξίες της, που εκπορεύονται από το πρόσφατο παρελθόν της δεκαετίας του '90, να εκπέσουν ακόμη πιο χαμηλά σε επίπεδο ζούγκλας.

Είναι βέβαιο πως το βιοτικό επίπεδο θα κατρακυλήσει, οι λεγόμενοι ντόπιοι εκ των οποίων κάποιοι καλομαθημένοι, θα αναγκαστούν να ψάξουν στην αγορά εργασίας και να κάνουν δουλειές που πριν έκαναν μόνο μετανάστες, οι οποίοι παρεμπιπτόντως πλήττονται περισσότερο από την αυξανόμενη ανεργία (μια ματιά στα φανάρια αρκεί για να δει κανείς τους ασιάτες πρόσφυγες που καθαρίζουν τζάμια για κάποιο ελάχιστο εισόδημα). Άραγε στην περίπτωση αυτή θα επικρατήσει το μικροαστικό πογκρόμ ή η συνειδητοποίηση ενός κοινού συμφέροντος, η οικοδόμηση μιας κοινότητας, η συνείδηση της εργατικής τάξης;

Σκοπός μας εδώ δεν είναι η γκρίνια ούτε ο πεσιμισμός, για τις εξελίξεις που έρχονται είμαστε και εμείς υπεύθυνοι, οφείλουμε όμως να μην αφήσουμε περιθώρια ανοχής σε ενδεχόμενες δεξιές στροφές.

Σε τέτοιες περιόδους ο κόσμος ψάχνει για σωτήρες, είτε στα δεξιά είτε στη σοσιαλδημοκρατία (για την αυταπάτη της τελευταίας θα αναφερθούμε παρακάτω), για μια λύση που θα καθησυχάζει ή θα ενοποιεί τις συνειδήσεις ενάντια σε λογικές έκφρασης ενός ταξικού μίσους.

Παρά τη δυσαρέσκεια ενός κομματιού της κοινωνίας απέναντι σε κράτος, μπάτσους κτλ. και την απαξίωση του πολιτικού συστήματος στα μάτια πολλών, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στο οπλοστάσιο των αφεντικών υπάρχουν πάντα κάποια εθνικά ζητήματα προς χρήση...

Κάθε μέρα ο κρατικός μηχανισμός και οι επιχειρήσεις δίνουν αγώνα για να καλύψουν τις οικονομικές υποχρεώσεις τους. Από που να ξεκινήσεις; Το ελληνικό δημόσιο χρωστάει τα εφάπαξ σε 18.000 συνταξιούχους του δημοσίου, το ΙΚΑ χρωστάει στον ΟΑΕΔ, και ο ΟΑΕΔ δεν έχει να πληρώσει τα επιδόματα ανεργίας για τον επόμενο μήνα, τα ασφαλιστικά ταμεία είναι στην ουσία στεγνά, οι φαρμακοπιοί δεν δίνουν φάρμακα σε ασφαλισμένους γιατί τους χρωστάνε τα ταμεία κ.ο.κ. Ακόμα και οι τράπεζες, οι "ναοί του χρήματος", δεν έχουν ρευστό και ζουν από τα λεφτά των φορολογούμενων μέσω των “πακέτων σωτηρίας”.

Έννοιες που κάποτε χρησιμοποιούσαν μόνο οι οικονομολόγοι, όπως η έλλειψη ρευστότητας, έχουν μπει στο καθημερινό λεξιλόγιο των ανθρώπων. Η πολιτική οικονομία λοιπόν ξανά στο προσκήνιο.

Επισφαλή δάνεια, ακάλυπτες επιταγές, αγχωμένα πρόσωπα στα λογιστήρια και τις τράπεζες, αιχμάλωτοι του χρήματος και των προθεσμιών πληρωμής/εξόφλησης. Πάντως έχει και την πλάκα του ως εργαζόμενοι, να βλέπουμε τα αφεντικά να αγωνιούν κάθε μέρα πως θα καλύψουν επιταγές ή πως θα εισπράξουν χρωστούμενα από πελάτες. Χεστήκαμε! Δυστυχώς όμως δεν είναι τόσο απλό. Όταν απολύεται ένας συνάδελφος τότε φαίνεται η αδυναμία παρέμβασής μας. Όχι γιατί αγαπάμε την εργασία, αλλά επειδή κάποιοι χάνουν τα μέσα επιβίωσης.

Η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης στοχεύει ίσως στο να κερδίσει χρόνο. Γιατί ακριβώς δεν ξέρουμε, αλλά φαίνεται ότι ούτε και η κυρίαρχη τάξη τα πάει καλά. Πίσω από την εγχώρια και διεθνή αβεβαιότητα κρύβονται πολλά. Μπαίνουμε σε μια φάση ραγδαίου (βίαιου) μετασχηματισμού της ιστορίας. Και από αυτή τη σκοπιά πρόκειται για καθαρά πολιτικές επιλογές. Κόντρα δολαρίου-ευρώ, αντιθέσεις μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ, αντιθέσεις στο εσωτερικό της ΕΕ, αντίπαλοι ενδοευρωπαϊκοί άξονες...

Αν το δούμε συγκριτικά το μέγεθος του ελληνικού χρέους είναι μικρό στο σύνολο της ευρωπαϊκής ή της διεθνούς οικονομίας. Ένα μόνο παράδειγμα: Το Σεπτέμβριο του 2008 η αμερικανική κυβέρνηση έδωσε 150 δισ. δολάρια (σχεδόν το 1/3 του ελληνικού ΑΕΠ!) στον ασφαλιστικό όμιλο AIG, προκειμένου να μην καταρρεύσει άμεσα το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη οικονομική στήριξη από ένα κράτος σε μια ιδιωτική επιχείρηση στην ιστορία.

Τί τρέχει λοιπόν με την ελληνική περίπτωση; Η οικονομική κρίση δημιουργεί τώρα μια πολιτική κρίση σε θεσμούς και διακρατικές σχέσεις.

Όπως λέγεται, το χρέος των μεσογειακών κρατών της ευρωζώνης (PIGS) είναι ανάλογο του χρέους της πολιτείας της Καλιφόρνιας στις ΗΠΑ, και οι ΗΠΑ είναι περισσότερο χρεωμένες από ότι η ΕΕ! Γιατί άραγε όλος αυτός ο ντόρος γύρω από αυτές τις χώρες; Δεν είναι λοιπόν μόνο οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις. Για διάφορους λόγους ίσως φοβούνται περισσότερο κοινωνικές αναταραχές ή ταξικούς αγώνες στη Νότια Ευρώπη παρά στις ΗΠΑ.

Δυστυχώς υπάρχει και σήμερα ελπίδα για μια μεταρρύθμιση, για έναν νέο κεϋνσιανισμό που θα αναδιανείμει τον πλούτο. Η αριστερά δεν ξεχνάει το ρόλο της απέναντι στο εθνικό κράτος. Μπορεί η ιστορία να επαναληφθεί; Τραγωδία και πολιτικό λάθος λέμε εμείς.

Πουθενά βέβαια δε διαφαίνεται μια ανάκαμψη που θα δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας και θα παράγει υπεραξία, έτσι ώστε η αυξημένη παραγωγικότητα των προλετάριων να καλύπτει μια τέτοια αναδιανομή. Η συστημική κρίση δε μεταρρυθμίζεται, αντίθετα οδηγούμαστε σε θεμελιώδεις λύσεις εναντίον της εργατικής τάξης (όπως υποτίμηση της εργασίας και της ζωής).

Το New Deal σταμάτησε κάπου στο 1937 με τη μείωση των κρατικών δαπανών από τον Ρούζβελτ, ενώ η εργατική τάξη (ως αχάριστη) είχε αρχίσει να γίνεται απειλητική με απεργίες και διεκδικήσεις. Ωστόσο ο κεϋνσιανισμός εδραιώθηκε στην ουσία μεταπολεμικά, καθιστώντας το κράτος ισχυρό παράγοντα ρύθμισης μεταξύ εργατικής τάξης και αφεντικών. Οι κοινωνικοί και ταξικοί αγώνες στα τέλη της δεκαετίας του ΄60 αμφισβήτησαν και διέρρηξαν τον "παράδεισο" του κοινωνικού κράτους. Καμία αυταπάτη και καμία νοσταλγία λοιπόν.

Η παγκόσμια κρίση της δεκαετίας του '30 δεν ξεπεράστηκε με τον κεϋνσιανισμό παρά μέσω της πολεμικής οικονομίας του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, δηλαδή με την παραγωγή εξοπλισμών και έναν μαζικό πόλεμο. Οι κρίσεις οδηγούν σε πόλεμο; Ανατριχιαστικό ερώτημα!

2) H άρνηση της εργασίας

Η εργατική επιτροπή του Porto Marghera (1970)

Στο παρακάτω κείμενο της εργατικής επιτροπής του Porto Marghera διατυπώνονται από τους εργάτες οι κεντρικές θέσεις του εργατισμού:

- Ο εργατικός αγώνας είναι άμεσα πολιτικός αγώνας, δηλαδή πρόκειται για την εξουσία.

- Οι εργάτες εξαναγκάζονται σε εργασία για να ελέγχονται.

- Οι εργάτες αποτελούν μια ιδιαίτερη δύναμη και στέκονται ενάντια σε όλη την κοινωνία.

Τι σημαίνει να καταστρέψουμε την εξουσία των αφεντικών; Ποιοι είναι και τι θέλουν τα αφεντικά; Πρώτα απ' όλα πρέπει να πούμε το εξής: η κοινοτοπία ότι οι επιχειρηματίες εκμεταλλεύονται τους εργάτες για να πλουτίζουν, είναι λάθος. Αυτή η άποψη υπάρχει σαν αυτονόητη, αλλά ο πλούτος των αφεντικών δεν αναλογεί γενικά στην εξουσία τους. Για παράδειγμα ο Ανιέλι (το αφεντικό της FIAT) θα έπρεπε να φοράει χρυσά ρούχα σε σχέση με τα αυτοκίνητα που παράγει. Αντ' αυτού αρκείται σε ένα πλοίο και ένα ιδιωτικό αεροπλάνο, κάτι που μπορεί να έχει και ένας άλλος επιχειρηματίας με χαμηλότερα κέρδη απ' ότι η FIAT. Αυτό που ενδιαφέρει τον Ανιέλι είναι η διατήρηση και εξέλιξη της εξουσίας του, και αυτό πάει μαζί με την εξέλιξη και την ανάπτυξη του καπιταλισμού: δηλαδή ο καπιταλισμός είναι μια απρόσωπη εξουσία και οι καπιταλιστές δρουν ως στελέχη της. Στον ίδιο βαθμό αληθεύει ότι οι επιχειρηματίες δεν είναι πλέον τόσο αναγκαίοι για τον καπιταλισμό. Στη Ρωσία για παράδειγμα υπάρχει καπιταλισμός χωρίς να υπάρχουν επιχειρηματίες. Αυτό που δείχνει η ύπαρξη του καπιταλισμού στη Ρωσία, είναι η ύπαρξη του κέρδους. Ότι η κατανομή του κέρδους είναι "πιο δίκαιη" απ' ότι στην Ιταλία είναι ίσως σωστό, όμως η κομμουνιστική επανάσταση δεν μπορεί να κάνει πιο δίκαιη την κατανομή του κοινωνικού κέρδους, αλλά να αλλάξει ριζικά τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, που παράγουν το κέρδος. Ένα κοινωνικό σύστημα που αναγκάζει τους ανθρώπους να εργάζονται για να ζήσουν, πρέπει να ανατραπεί.

Από τη φύση του ο καπιταλισμός αποβλέπει κατά κύριο λόγο στο να διατηρεί αυτή τη σχέση εξουσίας ενάντια στην εργατική τάξη, και χρησιμοποιεί την εξέλιξή του για να ενισχύει συνεχώς αυτήν την εξουσία του. Αυτό σημαίνει, ότι όλες οι μηχανές, οι τεχνολογικές καινοτομίες, η ανάπτυξη των βιομηχανιών, η υπανάπτυξη κάποιων περιοχών, χρησιμοποιούνται για να ελέγχει πολιτικά την εργατική τάξη. Εν τω μεταξύ υπάρχουν κλασικά παραδείγματα αυτής της καπιταλιστικής σχέσης: π.χ. η εισαγωγή της γραμμής συναρμολόγησης κατά τη δεκαετία του '20 ήταν μια αντίδραση στο επαναστατικό κίνημα, που συγκλόνισε άμεσα τον κόσμο στα χρόνια μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Ήθελαν να εξαφανίσουν εκείνον τον τύπο των ειδικευμένων εργατών, που είχαν υποστηρίξει τη ρωσική επανάσταση του 1917 και το κίνημα των εργοστασιακών συμβουλίων στην Ευρώπη. Η αλυσίδα συναρμολόγησης αποειδίκευσε όλους τους εργάτες, περιόρισε το επαναστατικό κύμα και άλλαξε τον τρόπο με την οποίο εκφράζεται η ταξική πάλη. Σε πολλές χώρες όλα αυτά οδήγησαν σε μια οριστική πολιτική ήττα, και δεν υπήρξε καμιά πολιτική οργάνωση που να είχε την ικανότητα να τροποποιήσει την παρέμβασή της ανάλογα με τον νέο τύπο της εργατικής συμπεριφοράς.

Τη δεκαετία του '60 στην Ιταλία, αυτή η τεχνική ταξική σύνθεση εξεγέρθηκε κατά του κεφαλαίου προκαλώντας μια μαζική εξάπλωση των μισθολογικών αιτημάτων. Ένα από τα βασικά θέματά της ήταν η πολύ ισοπεδωτική δομή του παραγωγικού κύκλου μέσα στο εργοστάσιο. Αυτή η εργατική επίθεση προκάλεσε μια κρίση του κεφαλαίου σε μεγάλη κλίμακα. Η κλασική καπιταλιστική απάντηση στην κρίση θα ήταν η αναδιάρθρωση, δηλαδή η προσπάθεια να αλλάξουν ριζικά την υπάρχουσα δομή, αποκλείοντας ένα κομμάτι των εργατών και κατανέμοντας τους υπόλοιπους σε πολυάριθμα μισθολογικά κλιμάκια: όλα αυτά με τη βοήθεια της αυτοματοποίησης σαν μια πραγματική πολιτική επίθεση στην εργατική τάξη.

Η μανούβρα αυτή έχει συμβεί ήδη στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά τα αφεντικά δεν την έχουν επαναλάβει στην Ιταλία, επειδή δεν είναι σε θέση να ελέγξουν την αντίδραση των εργατών σ' αυτήν την επίθεση. Η πρόοδος, η εξέλιξη που επιδοκιμάζεται από τους επιχειρηματίες και τους υπηρέτες τους, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια διαρκής προσπάθεια να προσαρμόσουν την οργάνωση όλου του κεφαλαίου στην επίθεση της εργατικής τάξης. Η τεχνολογική πρόοδος δεν είναι ποτέ κάτι ουδέτερο και αναπόφευκτο, όπως λένε κάθε φορά τα αφεντικά και οι συνδικαλιστές, όταν μιλάνε για απολύσεις εξαιτίας της εισαγωγής νέων μηχανών. Ακριβώς επειδή πιστεύουν στο λεγόμενο αναπόφευκτο της επιστήμης, τα συνδικάτα περιορίζουν τους αγώνες στην υπεράσπιση των θέσεων εργασίας και δεν πιάνουν το πρόβλημα από τη σκοπιά της μείωσης του χρόνου εργασίας. Νομίζουν ή προσποιούνται πως νομίζουν, ότι είναι αλήθεια αυτό που λέει το αφεντικό: ότι π.χ. σε ένα συγκεκριμένο τμήμα του εργοστασίου μετά την εισαγωγή αυτής ή εκείνης της μηχανής δεν μπορούν να εργάζονται οι 100 από τους 200 μέχρι τώρα εργάτες, και ότι οι υπόλοιποι πρέπει να φύγουν σαν θύματα της αναπόφευκτης προόδου. Οι εργάτες όμως ακολουθούν μια άλλη λογική: σκέφτονται ότι μετά την εφαρμογή των μηχανών δεν μπορούν να εργάζονται 100 εργάτες για οκτώ ώρες, αλλά μάλλον 200 εργάτες για τέσσερις ώρες. 

Οι εργάτες δεν είναι λοιπόν ενάντια στις μηχανές, αλλά ενάντια σε εκείνους που χρησιμοποιούν τις μηχανές για να τους κάνουν να εργάζονται. Σ' αυτούς που λένε ότι το να εργάζεσαι είναι αναγκαίο, εμείς απαντάμε ότι η ποσότητα της συσσωρευμένης επιστήμης είναι τόσο μεγάλη, που η εργασία θα μπορούσε απλά να μειωθεί αμέσως σε ένα τυχαίο γεγονός της ανθρώπινης ζωής, αντί να παρουσιάζεται ως "λόγος της ανθρώπινης ύπαρξης". Σ' αυτούς που λένε ότι ο άνθρωπος εργαζόταν πάντα, απαντάμε ότι στη βίβλο είναι γραμμένο πως η γη είναι επίπεδη και ότι ο ήλιος γυρίζει γύρω απ' αυτήν: αυτή ήταν η αλήθεια πριν τον Γαλιλέο, μια υπόθεση που τη θεωρούσαν πάντα σαν επιστημονική θέση. Το πρόβλημα όμως δεν συνίσταται στο να παραθέσουμε επιστημονικά τεκμήρια, αλλά μάλλον στο να ανατρέψουμε την παρούσα κοινωνική τάξη και να επιβάλουμε τα συμφέροντα εκείνων που έχουν δημιουργήσει τις υλικές συνθήκες γι' αυτό που είναι εφικτό, δηλαδή να επιβάλουμε τα συμφέροντα της εργατικής τάξης. Μόνο αν επιμείνουμε σ' αυτά τα συμφέροντα και καταστρέψουμε την πολιτική εξουσία, που αντιτίθεται στους εργάτες, μπορεί να μπει μπροστά η κατασκευή των συνθηκών ύπαρξης μιας καλύτερης κοινωνίας απ' ότι η τωρινή.

Γι' αυτό το λόγο η εργατική πλευρά πρέπει να δημιουργήσει μια οργάνωση που θα είναι σε θέση να περιορίσει τον πολιτικό έλεγχο των επιχειρηματιών και να καταλάβει όλη την εξουσία, που είναι αναγκαία για το θρίαμβο των ταξικών συμφερόντων. Για την ώρα τα αφεντικά και οι εξουσιαστικοί μηχανισμοί είναι αυτοί που θέτουν τα πάντα στην υπηρεσία τους: από την επιστήμη μέχρι και τον εργατικό αγώνα, όταν αυτός δεν στoχεύει στην καταστροφή των συνθηκών παραγωγής και έτσι συναναστρέφεται τον πολιτικό έλεγχο των αφεντικών. Η απαίτηση των αφεντικών να ελέχγουν πολιτι-

κά τους εργάτες και να διατηρούν την εξουσία τους, είναι τόσο ισχυρή που είναι διατεθειμένα ακόμη και να πληρώνουν γι' αυτό. Π.χ. στην Αμερική είναι οι ίδιοι οι επιχειρηματίες που στέκονται ενάντια στην πρόοδο. Σε κάποια εργοστάσια όπου εδώ και πολύ καιρό έχει εισαχθεί η αυτοματοποίηση και ο αριθμός των εργατών έχει μειωθεί, - κάτω από τη μαζική πίεση των αγώνων που συμβαίνουν στην αμερικανική κοινωνία, αγώνες οι οποίοι διεξάγονται κυρίως από τους μαύρους ανέργους - προτίμησαν να ανατρέξουν στα παλιά συστήματα παραγωγής για να μπορέσουν να τους δώσουν θέσεις εργασίας. Αυτό δεν σημαίνει προφανώς ότι οι μαύροι άνεργοι επιδίωκαν αυτό το αποτέλεσμα, αλλά δείχνει την εφαρμογή της επιστήμης από τους καπιταλιστές, δηλαδή τον πολιτικό έλεγχο που είναι σε θέση να ασκούν με αυτόν τον τρόπο πάνω στην εργατική τάξη. Αυτή η συμπεριφορά των αφεντικών δείχνει επομένως δύο πράγματα: πρώτον, ότι η πρόοδος δεν είναι ένα ουδέτερο γεγονός και ότι γι' αυτήν αποφασίζουν αποκλειστικά σύμφωνα με μια ιδιαίτερη άποψη - σύμφωνα με τον πολιτικό έλεγχο πάνω στις δυνάμεις που μπορούν να ρίξουν τον καπιταλισμό από την εξουσία.

 Δεύτερον, ότι αυτός ο έλεγχος ασκείται κυρίως με τη βοήθεια της εργασίας: στην πραγματικότητα τα αφεντικά εκείνων των αμερικανικών εργοστασίων δεν ήθελαν να μειώσουν τον εργασιακό χρόνο για όλους προκειμένου να εργαστούν οι νεοπροσλαμβανόμενοι, αλλά διατήρησαν σταθερές τις συνολικές ώρες εργασίας και με το νέο προσωπικό, με τίμημα να επιστρέψουν στις συνθήκες παραγωγής που υπήρχαν πριν την αυτοματοποίηση των εγκαταστάσεων. Με λίγα λόγια, το κεφάλαιο είναι έτοιμο να ανεχθεί χρηματικές απώλειες, να κατασκευάσει τεχνολογικά ξεπερασμένες εγκαταστάσεις, μόνο και μόνο για να ελέγχει πολιτικά τους εργάτες. Γι' αυτό το λόγο είναι επίσης έτοιμο να πληρώνει κόσμο που θα εργάζεται εντελώς άσκοπα. Και εδώ γίνεται επίκαιρο το σύνθημα για την άρνηση της εργασίας. Με την εξέλιξη των μηχανών θα ήταν εφικτό να δουλεύουμε πολύ λιγότερο, εάν οι μηχανές που έχουν ανακαλυφθεί από τη σύγχρονη επιστήμη δεν ήταν το αποκλειστικό μονοπώλιο των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ, όπως συμβαίνει σήμερα, αλλά ήταν χρήσιμες σε όλο τον κόσμο. Πρέπει να επιβληθεί η λογική των εργατών, σύμφωνα με την οποία πρέπει να εφευρεθούν τόσες πολλές μηχανές, ώστε ο χρόνος εργασίας να μειώνεται συνεχώς και τελικά να εξαφανιστεί.

Σ' αυτό το σημείο δεν μπορούμε πλέον να μιλάμε για σοσιαλισμό: ο σοσιαλισμός είναι αυτό που υπάρχει στη Ρωσία, δηλαδή μια νέα οργάνωση της εργασίας, που όμως οι εργάτες δεν τη θέλουν, οι εργάτες θέλουν να εργάζονται όλο και λιγότερο μέχρι τελικά να εξαφανιστεί κάθε μορφή πραγματικού εξαναγκασμού για εργασία. Οι ανάγκες των εργατών είναι κομμουνιστικές ανάγκες.

Δεν είναι αλήθεια ότι σε αυτήν την κοινωνία είμαστε ελεύθεροι. Είμαστε ελεύθεροι μόνο να σηκωνόμαστε κάθε πρωί και να πηγαίνουμε στη δουλειά. Όποιος δεν εργάζεται, δεν δικαιούται να τρώει. Είναι αυτό ελευθερία; Υπάρχει μόνο το γεγονός ότι η ελευθερία μας είναι περιορισμένη: η εργασία. Και στην πραγματικότητα μας εξαναγκάζουν να εργαζόμαστε. Η πρόταση, ότι η εργασία εξυψώνει, είναι μια ανακάλυψη των καπιταλιστών. Όταν όλοι οι άνθρωποι απελευθερωθούν από την ανάγκη της εργασίας, τότε θα έχουν φαγητό, ντύσιμο και ικανοποίηση των αναγκών τους χωρίς εργασία, τότε θα υπάρξει η αληθινή ελευθερία. Το συμφέρον του συστήματος συνίσταται στο ότι χρησιμοποιεί την εργασία σαν μορφή πολιτικού ελέγχου πάνω στους εργάτες. Το πιο σημαντικό είναι ο εξαναγκασμός της φυσικής παρουσίας του εργάτη μπροστά στη μηχανή, είναι η καπιταλιστική βία, που θέλει να υποτάσσει τους ανθρώπους στη μηχανή και να τους ορίζει μέσω αυτής.

Ποιά είναι όμως τα μέσα για να καταργήσουμε όλα αυτά; Το ζήτημα είναι να καταστρέψουμε τον μηχανισμό ελέγχου τον οποίο έχει εγκαταστήσει το κεφάλαιο πάνω στους εργάτες. Οι εργάτες είναι ενάντια σε όλη την κοινωνία, είναι διαφορετικοί από τους άλλους, καθόσον όλη η κοινωνία είναι δομημένη εναντίον τους και μ' αυτόν τον τρόπο τελειοποιείται σαν απάντηση στις κινήσεις της εργατικής τάξης. Ο αγώνας της εργατικής τάξης, όπως έχουμε δει, είναι πράγματι η σημαντικότερη κινητήρια δύναμη για την εξέλιξη του καπιταλισμού. Ας σκεφτούμε τον γαλλικό Μάη, όπου τα μικρά εργοστάσια εισήλθαν σε κρίση σαν αποτέλεσμα των μισθολογικών αυξήσεων που πέτυχαν οι εργάτες με τον επαναστατικό αγώνα τους, και αυτό προώθησε την συγκέντρωση του κεφαλαίου και την ανάπτυξη των μονοπωλίων.

Ας σκεφτούμε την ΕΣΣΔ, όπου η επανάσταση του 1917 επιτάχυνε την καπιταλιστική ανάπτυξη, ότι μια καθυστερημένη χώρα όπως ήταν η τσαρική Ρωσία, μετατράπηκε σε μια από τις ισχυρότερες καπιταλιστικές χώρες του κόσμου. Εν ολίγοις, το κεφάλαιο είναι μια δύναμη που αναπαράγεται πέρα από την καλή θέληση των μεμονωμένων ατόμων. Το πρόβλημα της κατάργησης του κεφαλαίου δεν βρίσκεται επομένως στην κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, αλλά στην καταστροφή των ίδιων των συνθηκών παραγωγής, δηλαδή στην καταστροφή της αναγκαιότητας να εργάζεσαι με σκοπό να ζήσεις.

Κανείς δεν είναι σε θέση να κάνει υποθέσεις για το τι θα γίνει με τα συγκεκριμένα γεγονότα, που θα ακολουθήσουν αυτό το ρήγμα, και ακόμα λιγότερο δεν μπορούμε να απαντήσουμε πλήρως στα ερωτήματα εκείνων που αναρωτιούνται τι θα βάλουμε στη θέση αυτού που πρέπει να καταστρέψουμε. Το πρόβλημα δεν είναι αυτό. Σε καμιά από τις μεγάλες επαναστάσεις της ιστορίας δεν ήξερε κανείς από τα πριν, τι θα έμπαινε στη θέση αυτού που ήταν έτοιμο να καταστραφεί, επειδή οι αλλαγές στον χαρακτήρα των προσώπων και στις σχέσεις μεταξύ των τάξεων είναι τόσο ριζικές στις επαναστατικές περιόδους, που κάνουν αδύνατες όποιες ιστορικές υποθέσεις.

Αυτό που πρέπει να κάνουν οι εργάτες για να καταστρέψουν τον καπιταλισμό, θα αλλάξει την ιστορία των ανθρώπων με τόσο βαθύ και ριζικό τρόπο, που θα είναι αδύνατο, να προβλεφθεί τι θα συμβεί αργότερα. Το σημαντικό τώρα είναι να αναγνωρίσουμε μάλλον, το τι πρέπει να γίνει για να καταστρέψουμε το υπάρχον.

* Το παρών κείμενο περιέχεται στην έκδοση του DVD, Porto Marghera: Die letzten Feuer (Porto Marghera: gli ultimi fuochi) της Manuela Pellarin (Ιταλία 2004), που κυκλοφόρησε σαν ένθετο στο Wildcat #78.

* Η βιομηχανική περιοχή του Marghera (για την ακρίβεια Venezia Porto Maghera) βρίσκεται στη στεριά στο εσωτερικό της λιμνοθάλασσας της Βενετίας. Το όνομα προέρχεται από τα βενετσιάνικα και σημαίνει απλά: εκεί που ήταν θάλασσα (Margh'era), δηλαδή ένα αποξηραμένο τμήμα της θάλασσας. Από τον 14ο αιώνα οι εκάστοτε κυρίαρχοι προωθούσαν αποστραγγιστικά και ρυθμιστικά σχέδια στη στεριά, στην ενδοχώρα της μεγαλύτερης ναυτικής δύναμης στην Αδριατική.

Τεύχος 21, Γενάρης 2010

- κολύμπι... στη θάλασσα της προλεταριοποίησης

- dependistas

- μόνο αν ξεπεράσουμε την αντι-ιμπεριαλιστική κληρονομιά ... , μετάφραση από το γερμανικό περιοδικό wildcat